Op 26 april 1913 waren de Gentenaars zonder meer trots. Trots op hun wereldtentoonstelling, die na jaren van hard werken en taaie inzet op die bewuste dag werd ingehuldigd door koning Albert I en koningin Elisabeth. De „Exposition universelle et internationale de Gand„ was de 28ste in een lange rij expo’s die sinds 1851 in Europa en Amerika hadden plaatsgevonden. En het was maar liefst de zevende en meteen ook spectaculairste in het kleine België, dat zich mettertijd had opgewerkt tot een economisch zwaargewicht. De expo van 1913 werd bij uitstek een vitrine voor de vroege uitingen van de moderniteit en een ongebreideld geloof in de vooruitgang. En hoewel het er na afloop op leek dat de Eerste Wereldoorlog alle hooggespannen verwachtingen in één klap de bodem had ingeslagen, bleek die vooruitgang niet meer te stuiten: ons land en onze samenleving waren voorgoed nieuwe wegen opgegaan. (Bron: gent.be)

In het boek 1913 de zomer van de twintigste eeuw van Florian Illies wordt de Gentse wereldtentoonstelling niet genoemd. Volgens Peter Jacobs in De Standaard is dat jammer, “want de wereldtentoonstelling daar was een stuiptrekking van de belle époque die perfect te contrasteren valt met de voortekenen van de nieuwe tijd.”

Wereldtentoonstelling van 1913 | Gent 1913 [ gent.be ]

De Venetiaanse architect en graficus Giovanni Battista Piranesi (1720-1778) is vooral bekend van zijn serie fantasierijke gravures van gevangenissen en van zijn honderden prenten van het antieke Rome. In zijn vedute di Roma gaf hij een tijdsbeeld van de eeuwige stad omstreeks het midden van de achttiende eeuw. Sinds de nieuwe Sint Pietersbasiliek in 1626 was ingewijd, werd Rome de stad van de barok. Overal verrezen gebouwen van de barokarchitecten Bernini (1598-1680) en Borromini (1599-1667). In de zeventiende en achttiende eeuw kregen veel oude kerken in Rome een facelift. Piranesi legde ook de fonkelnieuwe late barok uit zijn eigen tijd vast, waaronder de nieuwe façaden van de oude pelgrimskerken. In totaal maakte hij 135 vedute die in verschillende uitgaven verschenen tussen 1745 en zijn sterfjaar 1778.

Vedute di Roma [ 2 ] | Vedute di Roma [ 3 ] | le vedute di Roma [ youtube.com ]

Giovanni Battista Piranesi (1720-1778) is vooral bekend geworden door zijn carceri d’invenzione (imaginaire kerkers) uit 1745. Het is een serie etsen met claustrofobische voorstellingen van denkbeeldige gevangenissen die je gemakkelijk met de architectonische fantasieën van M.C.Escher kunt associëren. Toch vormen zij maar een fractie van zijn oeuvre. Piranesi werkte o.a. samen met de graficus Giuseppe Vasi (1710-1782) die gespecialiseerd was in het produceren van vedute (gezichten) van Rome. Deze waren erg in trek bij de toeristen die naar Rome kwamen.

Rond het midden van de achttiende eeuw bloeide het toerisme in Rome. Met name voor jongemannen uit de Engelse upperclass was een reis naar Italië een verplicht nummer. Op de route van de Grand Tour lagen steden als Venetië, Florence en Napels. Meestal was Rome het einddoel. In deze stad verbleven ook veel Engelse diplomaten en kooplieden. De rijke Engelsen zorgden niet alleen voor een opbloei van het toerisme maar bevorderden ook de werkgelegenheid voor kunstenaars. Pompeo Batoni was de meest gevraagde portretschilder uit de eeuwig stad. Zijn klantenkring bestond hoofdzakelijk uit rijke Engelsen. Ook grafici als Vasi en Piranesi profiteerden van het toerisme. Er was namelijk veel behoefte aan prenten met voorstellingen van het antieke Rome. De toeristen konden dan met een prent in de hand bij de ruïnes zien hoe het ooit was.

Uitgever Taschen bracht in twee delen in luxe cassette alle etsen van Piranesi bijeen. Bij het doorbladeren valt op dat het oeuvre uit verschillende typen van voorstellingen is opgebouwd. De imaginaire voorstellingen van gevangenissen nemen maar een heel klein deel van zijn complete werk in beslag. Ze ontstonden vóór 1750 en je ziet duidelijk invloed van het fantasierijke rococo. Bij een reeks van vier grotesken die hij tussen 1744 en 1747 maakte, is dat nog beter te zien. Net als de gravures in het boek Quatrieme LivreDe Formes Ornées de Rocailles Cartels Figures Oyseaux et Dragons chinois uit 1736 (ontworpen door Jean Mondon le Fils met gravures van Antoine Aveline) zijn deze grotesken 100% barokke fantasie.

Na 1750 worden Piranesi’s gravures strakker en wetenschappelijker. Deze tendens laat zich in heel Europa zien. Het is de tijd waarin de eerste delen van de Encyclopédie (1751-1772) verschijnen. De voorstellingen ogen mechanisch, de schwung is eruit. In zijn boek Antichità  Romane uit 1756 zijn voorstellingen van gereconstrueerde Romeinse gebouwen vaak gecombineerd met technische tekeningen, doorsneden en plattegrond in één prent die zo in de Franse Encyclopédie zou passen.

Een groot deel van Piranesi‘s gravures zijn vedute die laten zien hoe de eeuwige stad er rond het midden van de achttiende eeuw uitzag. Net als bij tekeningen van Italianisanten uit de 17e eeuw staan ruïnes vaak nog niet los, maar zijn ze half ingebouwd in woonwijken. Triomfbogen steken soms nog half boven de grond uit en zijn overwoekerd met vegetatie, een klauterparadijs voor geiten. Piranesi beperkte zich niet alleen tot ruïnes uit de Oudheid. Ook kerken, paleizen en overheidsgebouwen uit de barok en het rococo legde hij vast.

Giovanni Battista Piranesi [ metmuseum.org ]