In de documentaire Klimt, der Geheimnisvolle die we afgelopen woensdagavond op Arte zagen, werd de artistieke ontwikkeling van Gustav Klimt gevolgd. Klimt was zeer getalenteerd, volgde vanaf zijn veertiende al een academische kunstopleiding en was op zijn twintigste volleerd. Samen met zijn twee jaar jongere broer Ernst Klimt (1864-1892) en medestudent Franz Matsch (1861-1942) voerde hij in Wenen in de jaren tachtig van de negentiende eeuw grote opdrachten uit voor muur- en plafondschilderingen. Daarvoor ontving hij diverse onderscheidingen, waaronder een keizerlijke. Tot zijn dertigste werkte hij met veel succes in de stijl van Hans Makart (1840-1884) die als de lieveling van de Weense burgerij als een Malerfürst leefde. Hoewel Klimt met zijn weergaloze techniek de potentie had om diens opvolger te worden, sloeg hij vanaf 1892 toch een andere richting in.

Toen zijn broer Ernst in 1892 stierf, versoberde Klimt zijn naturalistische stijl. De modellering van de figuren werd platter en de vormentaal neigde steeds meer naar abstractie en decoratie. Inhoudelijk veranderde zijn werk ook. In de jaren tachtig schilderde hij taferelen om het mondaine publiek te behagen. Maar vanaf de jaren negentig lijkt hij te willen verontrusten. De psychologie beïnvloedde het fin de siècle en ook het werk van Klimt. Terwijl er onder de burgerij een bijna onbegrensd optimisme heerste (wir haben es so herrlich weit gebracht) verscheen ook het onbewuste verontrustend binnen het bewustzijn. Ook al leek de mens met de techniek zijn wereld te beheersen, ten diepste was hij toch uitgeleverd aan de duistere krachten die er onbewust in hem leefde. De seksualiteit speelde daarin een centrale rol. De femme fatale symboliseerde de oerkracht van het onbewuste die uiteindelijk de mannelijke rationele controle over de wereld de baas was.

Klimt is op dit moment mateloos populair en zijn 150e geboortedag wordt dit jaar in Wenen op grote schaal commercieel geëxploiteerd. Een van de redenen waarom Klimt deze tijd zo aanspreekt, is waarschijnlijk omdat hij een schakel vormt tussen de klassieke academische kunst en de moderne kunst. De fabelachtige modellering van zijn vrouwenportretten in combinatie met de verfijnde decoratieve abstractie daaromheen, verenigt het beste uit twee werelden. Wanneer Klimt was blijven werken in de stijl waarmee hij zijn onderscheiding had ontvangen, was hij waarschijnlijk op de achtergrond geraakt. De honderdste sterfdag van de Victoriaanse schilder en Lawrence Alma Tadema (1836-1912) ging op 25 juni bijvoorbeeld ongemerkt voorbij. Net als Makart en Klimt schilderde deze in een verbluffende techniek taferelen uit het leven van de Romeinen waaraan zijn decadente tijdgenoten zich konden spiegelen. Maar hij maakte nooit zoals Klimt de sprong naar een nieuwe kunst.

De plafondschilderingen van de gebroeders Klimt en Matsch in het Burgtheater in Wenen bevestigen net als bij Alma Tadema en Makart de burgerlijke samenleving met historische taferelen. Bovendien werd de bourgeoisie bediend door het grootste schilderkunstige talent dat er toen rondliep. Deze schilders maakten een decadente wereld zichtbaar van mensen die het “so herrlich weit gebracht” hadden.

Maar dit publiek wist ergens ook heel goed dat het Romeinse Rijk aan decadentie ten onder was gegaan. Er was dus een besef aanwezig van wat Simon Schama in een ander verband “overvloed en onbehagen” genoemd heeft. Over welk verval gaat het precies, wanneer we spreken over decadentie en het verval van een beschaving? Ligt er in het hart van elke triomferende beschaving niet de tijdbom te tikken van het zedelijke en morele verval? Klimt‘s overgang van de decadente Romeinen uit de jaren voor 1892 naar de femmes fatales en demonische gestalten uit de jaren daarna is in feite een “logische” stap.

Klimt, der Geheimnisvolle [ arte.tv ] | Klimt an der “Burg” [ wien.info ]

Mijn vader had een tante die net als ik moeilijk kon weggooien. Toen zij in 2000 stierf, kwamen er uit haar nalatenschap verschillende rouwkaarten tevoorschijn. De oudste dateren uit 1915 en 1921. Mijn oudtante die toen nog klein was, heeft deze later uit de nalatenschap van haar ouders bewaard. Gerritje en haar man Sander van den Heuvel stierven in 1915 en 1921. Het waren de grootouders van mijn oudtante, de overgrootouders van mijn vader (die hij nooit gekend heeft) en mijn betovergrootouders. Beiden bereikten ze de leeftijd der zeer sterken. Gerritje werd 80 jaar. Haar echtgenoot die haar ruim zes jaar overleefde werd bijna 85 jaar.

Het lange leven van mijn betovergrootvader Sander van den Heuvel viel ongeveer samen met dat van Abraham Kuyper (1837-1920). Sander van den Heuvel heeft de gereformeerde afscheiding onder Kuyper van de Hervormde Kerk in 1892 dus bewust meegemaakt. Zijn zoon Hendrik van den Heuvel (1869-1956), die in Veenendaal de bijnaam “de Levi” had, was het jaar daarvoor in de Hervormde Kerk getrouwd met Evertje van de Weerd. Uit dit huwelijk werd mijn opa geboren.

De tijd waarin mijn betovergrootouders geboren werden, de jaren dertig van de negentiende eeuw, was een tijd van grote veranderingen. Tussen 1830 en 1850 zou de wereld meer veranderen dan in de twee eeuwen daarvoor. Door de opkomst van de zware industrie en de spoorwegen begon alles in snel tempo te veranderen. In Nederland regeerde koning Willem I als een autocraat en er was nog veel armoede onder de bevolking. Mijn betovergrootouders groeiden op in Veenendaal, toen nog een boerengat aan de Grift in de Gelderse Vallei. In 1855 was er een grote overstroming waarbij koning Willem III Veenendaal bezocht. Een deel van de bevolking, waaronder mogelijk mijn betovergrootouders, werd geëvacueerd en in de Geertekerk in Utrecht opgevangen.

achterachterkleinkind van een wolkammersknechten een spinster
Op een parenteel op internet ontdekte ik dat Sander van den Heuvel de derde zoon was van Jacob van den Heuvel en Santje de Kleuver. Die waren in 1824 met elkaar getrouwd. Jakob was een wolkammersknecht, gedoopt op 22 juni 1794. Hij overleed in 1842 op 47-jarige leeftijd. Santje was spinster, gedoopt op 19 januari 1802 en overleed in 1848 op 46-jarige leeftijd. In de eerste helft van de negentiende eeuw waren de arbeidsomstandigheden en de medische zorg zo slecht, dat veel mensen de vijftig niet eens haalden. Verder dan mijn betbetovergrootvader Jakob (1794-1842) kom ik voorlopig nog niet. Vóór 1811 bestond er nog geen burgerlijke stand. Voor stamboomonderzoek ben je dan afhankelijk van de registers van de kerk.

In 1861 werd de Veenendaalse Stoomspinnerij en Weverij (VSW) opgericht. De industrie groeide snel, vooral nadat Veenendaal in 1884 op het landelijke spoorwegennet was aangesloten. In 1886 werkten er al 765 mensen op de VSW. Philips moest toen nog worden opgericht! Het boerendorp ontwikkelde zich zo tot een kleine industrieplaats. Nog steeds staat de Oranjestraat in Veenendaal bekend als De Engelse Stad. Daar vestigde zich vanaf 1861 personeel uit Engeland voor het onderhoud van de stoommachines.

Mijn overgrootvader Hendrik van de Heuvel (een zoon van Sander en Gerritje) werkte zijn hele leven op de Scheepjeswol fabriek van de familie Van Schuppen. Mijn grootvader Anthonie van den Heuvel had er genoeg van om onder een baas te werken en begon in 1922 met een compagnon voor zichzelf een textielzaak aan de Julianastraat. Zijn grootouders hebben dat niet meer mogen meemaken. Mijn vader heeft van 1950 tot 1990 in dit familiebedrijf gewerkt dat in 1999 werd opgeheven.