Franz Haenfstaengl fotografeerde tussen 1853 en 1863 tal van beroemdheden in zijn studio in München. Tweeënveertig van deze portretten zijn opgenomen in het Album der Zeitgenossen. Wanneer je het boek openslaat, wordt je door een kier in de tijd aangekeken door strenge blikken. Een enkeling heeft ironie om de lippen maar bij de meesten hangen de mondhoeken omlaag. Op de achtergrond hangt vaak een gedrapeerd gordijn, een erfenis uit de portretschilderkunst. De geportretteerde heeft zichzelf in zijn houding bevroren, meestal vergezeld door een attribuut dat verwijst naar zijn identiteit. Hanfstaengl heeft geen geschilderde decors gebruikt, maar de wand van zijn studio kaal gelaten zodat het licht zich mooi verspreiden kan. Meestal fotografeerde hij vooraanstaande mannen, maar een enkele keer maakte hij ook een portretfoto van een vrouw. De piepjonge Beierse prinses Elisabeth (Sissi) bijvoorbeeld. Of Clara Schumann.

Maar mijn blik wordt het meest aangetrokken door een foto van Ida Laura Birch-Pfeiffer. Ze was de Oostenrijkse Alexandrine Tinne, een globetrotter uit Wenen, die tussen 1842 en 1858 verschillende wereldreizen ondernam. In 1850 schreef ze de bestseller Eine Frau fährt um die Welt. Hierin beschrijft ze haar reis uit 1846 naar Zuid-Amerika, China, Oost-indië, Perzië en Klein-Azië.

Ida Laura Pfeiffer [ de.wikipedia.org ]

Seinen Zeitgenossen und zwei Generationen seiner Schüler galt Wilhelm Dilthey (1833-1911) als der Kant des 19. Jahrhunderts. Sein Versuch, eine „Kritik der historischen Vernunft“ zu schreiben, erschien als die unumgängliche Reaktion auf die Einwände gegen Kants „Kritik der reinen Vernunft“. Nach der Romantik, nach Hegel und in Anerkennung der philologisch fundierten Aufarbeitung des antiken Denkens erschien dies unabweisbar. Auch Nietzsches psychologische Abrechnung mit dem Kantianismus sprach für Diltheys Programm. Zu Lebzeiten Diltheys schienen sich die Erwartungen auf eine historisch fundierte, physiologisch gesicherte und systematisch ausgerichtete Philosophie des Lebens zu erfüllen. Er stellte die Verbindung zur Genese des neuzeitlichen Denkens, zur Literaturgeschichte und zur Theologie Schleiermachers her und gab der Philosophie ein Fundament sowohl im „Verstehen“ historischer Tatsachen wie auch im einfühlenden Nachvollzug psychischer und sozialer Bedingungen. Auch dem Wissen über die Funktionsweise des menschlichen Organismus schenkte er Beachtung.
 
Bron: bbaw.de

Op het symposium in Berlijn zal ook prof.dr. Frithjof Rodi (Ruhr-Universität, Bochum) spreken, de huidige bezorger en mede-redacteur van Diltheys Gesammelte Schriften. In Nederland is er relatief weinig filosofische literatuur over Dilthey gepubliceerd. Twee publicaties zijn hier het vermelden waard. Wilhelm Dilthey. A Hermeneutic Approach to the Study of History and Culture (Den Haag, 1980) van Ilse Bulhof en De Tragedie van de Eindigheid. Diltheys hermeneutiek van het leven. (Nijmegen, 1993) van Jos de Mul.

Ouder worden is fantastisch. Je krijgt opnieuw de kans de wereld te zien met de ogen en de verwondering van een kind. Neem het portret dat de Oostenrijkse schilder Ferdinand Georg Waldmüller in 1819 maakte van de moeder van de Hauptmann Stierle-Holzmeister. Stijfburgerlijker kan het bijna niet. Toen ik aan de kunstacademie studeerde, keurde ik Biedermeier schilderijen geen blik waardig. Pieterpeuterige truttigheid, zo oordeelde ik.

Pas later kon ik gaan zien dat ik mij geconformeerd had aan de heersende visie in de jaren tachtig op de kunstacademie. De échte en interessante kunst begon pas bij Van Gogh en vooral aan het begin van de twintigste eeuw. De canon die we via de History of Art (H.W. Janson, 1963) kregen aangereikt, was samengesteld met de bril van het modernisme op. In de negentiende eeuw werden Turner, Corot en Manet er uitgelicht omdat hun werk als aanloop werd gezien naar het impressionisme, dat als het hoogtepunt van de negentiende eeuwse schilderkunst werd beschouwd. De nadruk werd gelegd op schilders die rebelleerden tegen de schilderkunst die op de kunstacademies gepropageerd werd en die onder invloed stond van de machtige Franse Académie des Beaux Arts. Als je het hoofd boven water wilde houden, dan moest je je aanpassen.

Daarom zag ik schilders die hun eigen weg volgden, zoals de impressionisten en Van Gogh als mijn helden, zelfs een beetje als martelaren. Want ze geloofden in hun afwijkende maar hoogstpersoonlijke visie en waren bereid daarvoor armoede en miskenning te lijden. Zo keek ik rond mijn twintigste naar de schilderkunst van de negentiende eeuw. Pas veel later ging ik nuances zien. Want ook de ontelbare schilders die zich wéll hadden aangepast, kenden het conflict tussen individu en instituut. Bij een enkeling verliep de carrière inderdaad gladjes omdat deze zich had geconformeerd. Voor het geploeter met het ambacht had ik nauwelijks oog. Integendeel, een fabelachtige techniek zag ik meestal als een gebrek aan persoonlijke expressie en verbeeldingskracht.

De schilderkunst die we Biedermeier zijn gaan noemen, dateert uit een periode waarin de Franse Revolutie werd teruggedraaid en die als de Restauratie (in Duitsland als ‘Vormärz‘) in de geschiedenis is opgenomen. Het was een tijd van ‘doen alsof er niets gebeurd is’, het vermijden van conflicten en opgelegde burgerlijke tevredenheid. Ondertussen namen de repressie en sociale misstanden toe totdat uiteindelijk het revolutiejaar 1848 aanbrak en de architecten van de Restauratie niet langer kon wegkijken. Tijdens de Restauratie probeerde men de blik vooral te richten op niet-politieke zaken, op kleine dingen zoals het huiselijke. De schilders gingen in de afgewende blik voorop. Ferdinand Georg Waldmüller is een typische Biedermeier schilder die zich had toegelegd op genreschilderijen en schilderde huiselijke en dorpse taferelen.Waldmüller is 22 wanneer in zijn geboortestad het Congres van Wenen begint en Metternich met Engelse toestemming het continent de Restauratie oplegt. Waldmüller leeft in de meest reactionaire stad van Europa. Alles dat naar revolutie riekt, wordt hardhandig de kop ingedrukt. Pas na zijn zestigste durft Waldmüller zich maatschappijkritisch uit te laten, zoals in zijn bekende schilderijen Die Klostersupe (1858) en Nach der Pfändung. Die Delogierten (1859).

Maar nu terug naar het portret van de moeder van de Hauptmann Stierle-Holzmeister dat permanent te zien is in de Nationalgalerie in Berlijn. Daar hangt het naast het portret van haar zoon die de opdracht gaf. Het was een van de eerste portretopdrachten die Waldmüller kreeg en de enige aanwijzing die de opdrachtgever gaf, was dat hij zijn moeder precies zo moest laten zien zoals ze was. Op het eerste gezicht is het oude vrouwtje bijna afstotend door haar burgerlijke stijfheid. Maar wanneer je door de oppervlakte van het beeld heen kijkt en ziet wat Waldmüller zag, opent zich een ruimte. De schilder heeft het in zijn biografie zo opgetekend:

Ferdinand Georg Waldmüller [ de.wikipedia.org ]