Sinds de twintigste eeuw definitief achter ons ligt, lijken onze oosterburen bevrijd van een historische fixatie op 1933-1945. De serie Die Deutschen die de ZDF in het najaar van 2008 uitzond was een duidelijk teken dat de Duitse geschiedenis van vóór 1933 weer in beeld mag komen. Afgelopen weken herhaalde de ZDF de eerste reeks op de late zondagavond en sinds gisteren draait er nu een tweede reeks van tien afleveringen elke zondag- en dinsdagavond van half acht tot kwart over acht. De eerste aflevering gaat over Karel de Grote en zijn strijd tegen de Saksen, in het bijzonder zijn persoonlijke strijd met de Saksische leider Widukind.

Grote Germanen
Op de Wilhelmsplatz in Herford staat een beeld van Widukind dat oorspronkelijk uit 1899 stamt. In het laatste kwart van de negentiende eeuw werden uit alle hoeken en gaten van de Duitse geschiedenis Teutoonse helden tevoorschijn getoverd die van de superioriteit van het Duitse Rijk over Frankrijk moesten getuigen. Zo identificeerde men zich in het Duitse Keizerrijk bij voorkeur met de Saksische Widukind en niet met de Frankische Charlemagne. In de bossen bij het nabijgelegen Detmold werd het immense monument voor Hermann opgericht, een Cherusk die door nationalisten tot Grote Germaan was bevorderd. Het beeld van Widukind werd in 1942 omgesmolten, maar in 1959 stond er alweer een nieuwe. Het beeld van Heinrich Wefing is aandoenlijk. Doordat Widukind overdreven groot is, ziet zijn paard eruit als een ezeltje. Niet bepaald het rijdier en beeld van een heerser dus.

In het jaar 785 wist Karel de Grote de Saksen eindelijk aan zich te onderwerpen en de manier waarop lijkt veel op de expansiedrift van de jonge islam: onderwerping aan het geloof door het zwaard. Tijdens het Blutgericht von Verden zouden 4500 Saksen zijn onthoofd. Tussen 1934 en 1936 richtten de nazi’s bij Verden aan de Aller 4500 stenen op, de Sachsenhain ter nagedachtenis aan de 4500 Saksen die hier de dood vonden. Voor de nazi’s werd deze pikzwarte bladzijde uit de geschiedenis van de verspreiding van het Christendom vooral een herinnering aan de martelaren van het Germaanse heidendom. Maar de televisieserie Die Deutschen maakt geen verbindingen met het nationaal-socialisme en probeert de Duitse geschiedenis te presenteren zonder deze in het haast eeuwige licht van de Tweede Wereldoorlog te plaatsen. Dinsdagavond is alweer de tweede aflevering over Frederik II en de kruistocht.

Die Deutschen II

1. Karl der Große und die Sachsen
2. Friedrich II. und der Kreuzzug
3. Hildegard von Bingen – die Macht der Frauen
4. Karl IV. und der Schwarze Tod
5. Thomas Müntzer und der Krieg der Bauern
6. August der Starke und die Liebe
7. Karl Marx und der Klassenkampf
8. Ludwig II. und die Bayern
9. Rosa Luxemburg und die Freiheit
10. Gustav Stresemann und die Republik

Die Deutschen II [ zdf.de ] | Widukind Museum

Een vriendin van mij die literatuuronderzoeker is, verzekerde mij eens dat het lezen van een biografie de beste manier is om een bepaalde tijd te leren kennen, beter nog dan het lezen van een geschiedenisboek. Waarom? Omdat we de geschiedenis altijd van binnenuit beleven en omdat grote geschiedenis altijd ingebed is in de kleine geschiedenis van ons eigen leven. Zodra de grote geschiedenis van buitenaf wordt bekeken en beschreven, plaatsen we ons met één been buiten de tijd die ons gegeven is, in een waan van onsterfelijkheid. In een biografie kruip je in een andere huid en in een andere tijd, terwijl je in de sterfelijkheid blijft. Maar dan op een ander moment en in een andere mens.

De laatste tijd zap ik door de jeugdjaren (1826-1851) van Conrad Busken Huet. Ik hoop dat de biograaf mij deze oneerbiedige houding ten aanzien van zijn titanenarbeid wil vergeven. Het leven van Busken Huet interresseert mij vooral als het leven van een negentiende eeuwer. Ik had misschien evengoed de biografie van Thorbecke kunnen lezen. Waarom het leven in het negentiende eeuwse Nederland mij interesseert, kan ik niet precies zeggen. De Engelse schrijver L.P. Hartley (1895-1972) komt misschien in de buurt als hij schrijft: “the past is a foreign country. They do things differently there.” Olf Praamstra verwijst naar deze uitspraak in het voorwoord van de biografie over Conrad Busken Huet. Het Nederland waarin Huet in 1826 geboren werd, was een heel ander land dan het land dat we nu kennen. Bij het lezen van Drie Oranje Koningen van Jan Kikkert dit voorjaar was mij dat al duidelijk geworden. In een ander boek dat ik laatst las over de Nederlandse Romantiek wordt ook een tijdsbeeld gegeven van ons land in de eerste helft van de negentiende eeuw. Nederland werd in die periode autocratisch bestuurd en in de meeste steden heerste grote armoede. Pas na de grondwetswijziging van 1848 zouden de economische omstandigheden gunstiger worden.

Het aardige van een biografie is dat niet alleen de setting van een bepaald mensenleven geschetst wordt (een periode, een stad of een land), maar ook dat er allerlei minibiografieën in zijn opgenomen, bijvoorbeeld van ouders, familie, vrienden, leermeesters en tijdgenoten. Maar het leukste vind ik toch om te lezen over de meest concrete zaken. Wat werd er gegeten? Hoe reisde men en hoelang duurde een reis? Hoe zagen de huizen er van binnen uit? enz… In 1851 is de 25-jarige Busken Huet als predikant beroepen in Haarlem. Hoofdstuk 5 begint met vertrek naar deze stad vanuit Amersfoort rond het midden van de negentiende eeuw.

Busken Huet. Een biografie [ uitgeverijboom.nl ]