Na het einde van de Eerste Wereldoorlog logeert keizer Wilhelm II, op verzoek van de toenmalige Commissaris van de Koningin, twee jaar lang in Kasteel Amerongen. Hierna vertrekt hij met inboedel naar het nabijgelegen Huis Doorn. ( Bron: kasteelamerongen.nl )

Duitse keizer op Hollandse bodem [ geschiedenis.nl ]
Wilhelm II [ geschiedenis.vpro.nl ]
keizer Wilhelm II vlucht naar Nederland [ wereldoorlog1418.nl ]
De kleinzonen van graaf Bentinck over Wilhelm II [ kasteelamerongen.nl ] (video)

In de toiletkamer van de keizerin stond een grote spiegel gevangen in weelderige kwabornamenten. Op mijn vraag of keizer Wilhelm II van Jugendstil hield, gaf de gids een kort antwoord: “Nee.” Hij probeerde het daarna uit te leggen: de keizer hield wel van Barok, Classicisme en Rococo en vooral van negentiende eeuwse eclectische ratjetoe, maar van ‘nieuwlichterij’ moest hij niets hebben. ‘Maar wij houden wéll van Jugendstil !’ zei ik en Michaela begon te lachen en knikte instemmend. ‘Nou, ik ook!’ zei de gids. Daar stonden we dan in het huis van de laatste keizer tussen enorm veel kitscherig antiek openlijk de Jugendstil te belijden. Het is ook moeilijk om niet van Jugendstil te houden. Thuisgekomen blader ik door een rijk geillustreerde studie van de Duitse kunsthistorica Gabriele Fahr-Becker over deze stijl die tussen 1890 en 1910 (met een brandpunt tussen 1895 en 1905) in Europa in de mode was.

Jugendstil
Könemann im Tandem-Verlag, 2005
ISBN 3-89508-212-0
Gabriele Fahr-Becker studierte Kunstgeschichte, Archäologie und Philosophie und promovierte 1970 über den französischen Jugendstil an der Universität München. Sie veröffentlichte bereits zahlreiche Beiträge zur Kunst der Jahrhundertwende und ist darüber hinaus als Ausstellungsorganisatorin im In- und Ausland tätig.

Ik laat een stijl graag diep tot mij doordringen, want eigenlijk is iedere stijl een geabstraheerd portret van het leven zélf. Jugendstil zou je kunnen zien als een interpretatie van de asymmetrische rocaille , een schelpmotief uit de Rococo. Evenals de Barok kunnen Rococo en Jugendstil monumentaal worden, maar de verfijnde versieringen dringen ook door tot in de kleinste gaatjes. Jugendstil groeit en woekert vaak als een plant. De moderne interpretatie van de Rococo komt vooral tot uitdrukking in het gebruik van het nieuwe materiaal smeedijzer, uitermate geschikt om lange golvende stelen en krullen te vervaardigen. De Jugendstilornamenten zijn de ene keer motieven letterlijk uit de flora overgenomen, de andere keer weer streng geabstraheerd.

Anders dan bij de Rococo vormde de natuur de enige inspiratiebron voor de Jugendstilkunstenaars en de ‘beeldtaal ‘ van de Jugendstil werd vooral door de plantaardige wereld bepaald. Er was afscheid genomen van het Christendom en de Griekse en Romeinse godenwereld die nog zo’ n zwaar stempel hadden gedrukt op resp. de Barok en de Rococo. Als er in de Jugendstil bovenzintuigelijke wezens werden afgebeeld, dan waren het elfen en andere natuurgeesten, die in het symbolisme van de late negentiende eeuw ook populair waren.

De keizer hield dus niet van Jugendstil. Er wordt vaak smalend gedaan over de smaak van de Hohenzollern, maar in feite was het heel normaal dat men van kitsch hield in het keizerlijke Europa van de negentiende eeuw. De Franse smaak onder het Tweede Keizerrijk van Napoleon III was niet veel beter en ook de Victoriaanse stijl in Engeland was akelig benauwd en bombastisch. Pas met de Art & Crafts beweging van William Morris ging er een frisse wind waaien en werd het ornament versoberd en intelligent gebruikt. Niet als een soort alabastine dat elk gaatje moet vullen, maar als een zinvolle versiering. In diezelfde jaren zou de Amerikaanse architect Louis Henry Sullivan zijn adagium Form Follows Function formuleren, maar het zou nog tot na de Eerste Wereldoorlog duren totdat het ornament volledig in de ban werd gedaan en de sobere functionele en internationale stijl bepalend zou worden voor het gezicht van de moderne wereld. Ook dat heeft de keizer nog moeten meemaken. Tegenwoordig ligt hij begraven in een strak mausoleum, dat na zijn dood in 1941 is gebouwd.

Huis Doorn

Gisteren schreef ik hier iets over mijn geboortegrond Veenendaal, op de wereldkaart sinds 1546. Maar je kunt ook in Ninevé (niet te verwarren met Univé) geboren zijn, in de buurt van de Iraakse stad Mosoel, een slordige 3500 jaar ouder dan het voormalige turfdorp op de grens van Utrecht en Gelderland. Gisterenavond was ik bij Yobert en hij kan dat als Assyriër zeggen: Ik kom uit Ninevé, een van de oudste steden ter wereld. Rond 2500 voor Christus ontstond aan de bovenloop van de Tigris het Assyrische Rijk en Ninevé zou daarvan het centrum worden. Degenen die de Bijbel kennen, weten dat Ninevé de stad is uit het Bijbelboek Jona die door God gespaard werd.

Nu ik voor het eerst de Vruchtbare Halve Maan bezocht heb, dringt het nog dieper tot mij door dat we onze beschaving aan het Oosten danken. Wij waren achterlijke hunnebedbouwers en klokbekerdraaiers toen in de tweede helft van het vierde millennium voor Christus in Soemerië het wiel en het schrift werden uitgevonden. En we bleven in berenvellen gekleed tot na Christus toen de Romeinen, die er zelf toch ook al niet zo vroeg bij waren, ons eindelijk wat cultuur kwamen brengen. In het Midden-Oosten kende men toen al ruim drieduizend jaar beschaving!

Nu het debat over de Nederlandse identiteit weer is opgelaaid, is dat een nuttig inzicht. Veel nieuwe Nederlanders die hier asiel hebben gekregen, komen uit deze diepgewortelde culturen en ik geloof dat we veel van hen kunnen leren. Sinds ik Yobert ken, weet ik pas dat Aramees, de taal van Jezus, helemaal geen dode taal is. Het wordt gesproken in een gebied dat zich uitstrekt van Libanon tot West-Iran en door miljoenen Aramese christenen wereldwijd. Na de val van dictator Sadam Hussein, wordt het Aramees weer op school onderwezen en wordt er ook weer volop in het Aramese schrift gedrukt. Maar in het Midden-Oosten spreekt en leest ook bijna iedereen Arabisch, dat als een soort esperanto alle volkeren uit het Midden-Oosten bij elkaar brengt. En zo woont er tegenwoordig bij iedereen wel iemand om de hoek die dit abacadabra voor ons oncijferen kan en onze horizon kan verruimen.

Lees mijn vorige post over Oud-Syrische Kunst in het RMO Leiden