Categorie archief: geschiedenis

Goya’s ghosts

nog te zien: Goya’s Ghost (2006) van Milos Forman

Deze film moet ik absoluut gaan zien. Milos Forman heeft met Amadeus (1984) en Valmont (1989) allang bewezen dat achttiende eeuws kostuumdrama niet zo muf is als de vele pruiken ons doen vermoeden. En Goya, het halfhallucinerende Spaanse schildersbeest, is ook al helemaal geen saaie schilder. Nu maar hopen dat het allemaal niet te gelikt is geworden en dat de rauwheid van Goya’s werk door deze film recht wordt gedaan.

Goya's Ghosts
Lorenzo voor Goya’s schilderij
La familia de Carlos IV
Spanje, 1792. Het is een turbulente tijd. De katholieke kerk probeert ketters uit te roeien met behulp van de beruchte Inquisitie. Mensen die ook maar een beetje verdacht overkwamen werden dusdanig gemarteld dat ze hun zonden opbiechtten. Het idee was dat échte gelovigen de pijn zouden kunnen verdragen, net als Jezus dat had gedaan aan het kruis. Ook Inés (Natalie Portman), dochter van een gegoede burger uit Madrid, moet zich verantwoorden tegenover de kerk. Wanneer zij onder helse dwang toegeeft niet katholiek maar joods te zijn, wordt zij opgesloten in een duistere, kille kerker. Schilder Francisco Goya (Stellan Skarsgård), kind aan huis bij de Spaanse koning, kent de familie van Inés goed en beschouwt het meisje als zijn muze. Wanneer Goya hoort dat Inés gevangen is genomen, probeert hij haar te helpen. Hij probeert Broeder Lorenzo (Javier Bardem), een machtig man binnen de katholieke kerk, over te halen om Inés vrij te laten, maar het mag niet baten. Pas jaren later, als de Inquisitie voorbij is, komt het meisje vrij. Samen met Goya zoekt ze de confrontatie met Lorenzo op.
 
Bron: movie2movie.nl

Grote Oorlog [ 6 ]

zwaar geschut uit de Eerste Wereldoorlog

De Eerste Wereldoorlog maakte voorgoed een einde aan ‘de romantiek’ van de oorlog. Toen de grote mogendheden zich in juli en augustus 1914 mobiliseerden, leek er aanvankelijk niet zo heel veel verschil met de Napoleontische oorlogen van honderd jaar daarvoor. Vooral de regimenten van Oostenrijk-Hongarije, dat als de meest behoudende natie van Europa gold, waren gekleed in uniformen die nog oude waarden als eer en menselijke waardigheid vertegenwoordigden. De moderne Duitsers waren inmiddels al gekleed in zakelijk veldgrijs. Aan beide zijden werden net als in de tijd van Napoleon nog tienduizenden paarden voor de strijd ingezet.

De Oostenrijkers gaven de oorlog elegante vormen. In het Weense Heeresgeschichtliches Museum staan hun uniformen breed uitgestald. Het tenue van een gardewacht: hoge laarsjes, een glimmende degen, een muts met een pluim, een tijgervel om de hals. Inderdaad geknipt voor de loopgraven. ( … ) Of de helm van een Ulaan uit het zesde Ulanenregiment: een prachtig stuk handwerk met een geel zuiltje en daarop een grote zwarte pluim, een grappige prijs voor een beginnend scherpschutter.
 
Bron: Geert Mak, In Europa (blz. 114)
Dikke Bertha
de legendarische Dicke Bertha van Krupp die de tenslotte door de Duitsers werd ingezet om de forten bij Luik te vernietigen

Niemand had in die eerste dagen van augustus nog in de gaten, hoe verschillend deze oorlog zou worden in vergelijking met alle andere oorlogen in de geschiedenis. Dat kwam hoofdzakelijk door de enorme technische ontwikkelingen van de tweede helft van de Negentiende Eeuw en het begin van de Twintigste Eeuw. De houwitser, waarvan de zwaarste (420 mm!) die Dicke Bertha (genoemd naar Bertha Krupp, de erfgename van het Krupp-concern) in naam de bekendste was, maakte een einde aan driehonderd jaar vertrouwen in het fort als effectief verdedigingsbouwwerk. Ook het spoorwegennet dat zich over Europa had uitgesponnen, zou de oorlogsvoering sinds Napoleon drastisch veranderen. Het automatische geweer en de mitrailleur maakten het ingraven noodzakelijk, zoals de Engelsen tijdens de boerenoorlog al hadden ondervonden. En tijdens de Grote Oorlog werd door de Engelsen de tank geintroduceerd en de onderzeeboot en chemische wapens door de Duitsers. Samenvattend kun je dus constateren dat de enorme verworvenheden van de vooruitgang zich in de Eerste Wereldoorlog zich voor het eerst met verpletterende kracht tegen de mens gingen keren.

granaten
Dicke Bertha en andere houwitsers verslonden gigantische kogels. De zware Duitse 42cm houwitser schoot kogels weg van 930 kilo over een afstand van ruim 14 kilometer. De houwitsers zelf waren vaak een paar honderd keer zo zwaar als de kogels…
houwitser
… zoals deze gigantische houwitser van ruim 200 ton

De Grote Oorlog maakte daarom ook in één klap een einde aan het vooruitgangsoptimisme, dat de Europese cultuur sinds de Achttiende Eeuw had voortgestuwd. Voor het eerst moest de mens vechten tegen de machine en werd hij gedegradeerd tot kanonnenvlees. Zoals in de matrix-trilogie een ‘softwarematige’ oorlog wordt uitgewerkt van de kunstmatige intelligentie tegen de mens door zijn bewustzijn te veranderen, zo woedde er tussen 1914 en 1918 voor het eerst een oorlog tegen de ‘hardware’. Beide partijen moesten het opnemen tegen orkanen van ijzer en staal en walsen van vuur.

Dat is geen geschut, geen oorlogstuig, dat is een reus, geweldig en verschrikkelijk die in razende woede over de vlakte jaagt en met zijn ijzeren voetstappen vermorzelt
“De reusachtige afmetingen van deze monsters met hun hefbomen, kranen, kettingen en schroeven doen denken aan de stekelhuid van de prehistorische monsters waarvan wij als jongens de plaatjes bekeken en waarbij ons dan de rillingen over de rug liepen. En dan het schot! Een verschrikkelijke, ongekende wervelstorm raast brullend, sissend en gierend door de lucht; de verschrikkelijke luchtdruk rukt daken van huizen, trekt honderdjarige bomen uit de grond en doet vogels ter aarde storten. De inslaande granaten werpen geweldige bergen aarde, beton en steen huizehoog de lucht in en veranderen de omgeving honderderden meters in de omtrek, als bij een verschrikkelijke aardbeving, in een kale puinhoop. De sterkste wallen, die ieder ruw geweld schijnen te tarten springen als glas terwijl metersdikke betonnen muren in hun val de reddeloos verloren garnizoenssoldaten doden. Dat is geen geschut, geen oorlogstuig, dat is een reus, geweldig en verschrikkelijk die in razende woede over de vlakte jaagt en met zijn ijzeren voetstappen vermorzelt.”
 
( Een Duits soldaat die getuige was van de beschieting van een Belgisch fort )
Bron: members.lycos.nl/verdun2001/dickebertha.html

catalog Der Weltkrieg 1914-1918Een paar jaar geleden zag ik in Berlijn een boeiende tenstoonstelling (zie catalogus hiernaast) over de Grote Oorlog, schuin tegenover de plek waar ooit het stadsslot stond en waarin de Duitse keizer resideerde als hij in Berlijn was. Daar stond ook een proefopstelling uit 1905 uit de testfabrieken van Krupp. Een granaat van 130 mm had zich dwars door 70 mm dik plaatstaal geboord. Een kracht die mijn verstand te boven gaat. Maar inmiddels al weer 60 jaar levend in het atoomtijdperk, is dit soort geschut even achterhaald als de pijl en boog in die tijd waren. Toen men eens aan Albert Einstein vroeg hoe de Derde Wereldoorlog eruit zou zien, antwoordde hij: “dat weet ik niet. Maar de Vierde Wereldoorlog weet ik wel. Met stokken en met stenen.”

Een houwitser (via het Duits Haubitze uit het Tsjechisch houfnice, slinger) is een stuk artillerie, gebruikt vanaf de Eerste Wereldoorlog. Artilleriegeschut wordt ook wel krombaangeschut of worpgeschut genoemd (in tegenstelling tot vlakbaangeschut zoals het kanon, dat projectielen in een rechte lijn afvuurt). Houwitser kunnen projectielen tot 30 kilometer ver afschieten. Een voorbeeld van een grote houwitser is Dikke Bertha.

Bron: forumeerstewereldoorlog.nl

slanke Bertha
Dicke Bertha had ook een slanker zusje, hier in verschillende delen gedemonteerd met Oostenrijkse soldaten
mortier
30.5cm mortier van Oostenrijk in Galicië

Websites over de Eerste Wereldoorlog
Nederlandstalig
De Eerste Wereldoorlog [ door Menno Wielinga ]
Wereldoorlog I in de Westhoek [ website uit West-Vlaanderen ]
Forum Eerste Wereldoorlog
Engelstalig
firstworldwar.com
worldwar1.com
The Great War [ Amerikaanse website bij PBS documentaire uit 1996 ]
Duitstalig
Der Erste Weltkrieg
Erster Weltkrieg Online
Der Weltkrieg, Ereignis und Erinnerung [ tentoonstelling in Berlijn, 2004 ]
Franstalig
Collection de Photographies
Artillerie Française
La Grande Guerre
La ressource collective sur la Grande Guerre
Russischtalig
Первая мировая война [ ru.wikipedia.org ]
Первая мировая война 1914 – 1918 годов
website uit de Oekraine [ en voormalig deel van Oostenrijk-Hongarije ]

Grote Oorlog [ 5 ]

gelezen: Het Einde van de Rijken in De Eerste Wereldoorlog

Het boek van John Keegan over de Eerste Wereldoorlog dat ik nu aan het lezen ben, ontbreekt gelukkig ook niet op de literatuurlijst van Geert Mak’s In Europa. Hij citeert zelfs veel uit dit boek, tijdens zijn tocht langs de loopgraven van het Westelijk front. Gisteren las ik het laatste hoofdstuk met de toepasselijke titel: de ineenstorting der rijken. Nooit heb ik eigenlijk beseft hoe ingrijpend de Eerste Wereldoorlog de staatkundige kaart van Europa heeft veranderd. In één klap kwam een einde aan het oude Europa van de negentiende eeuw, waarvan in 1815 en 1848 de basis was gelegd.

Europa 1914
Europa in 1914
1. Ierland 2. Groot-Brittannië3. Noorwegen
4. Zweden 5. Nederland 6. België
7. Portugal 8. Spanje 9. Frankrijk
10. Duitsland 11. Zwitserland 12. Italië
13.Oostenrijk-Hongarije 14.Rusland
15. Montenegro 16. Albanië17. Servië
18. Roemenië19. Bulgarije 20. Griekenland
21.Spaans Marokko 22. Marokko
23. Algerije 24. Tunesië25. Libië
26. Egypte 27. Osmaanse Rijk

In het eerste hoofdstuk van In Europa reist Geert Mak naar Londen, Parijs en Berlijn (In 2003 deed ik het hem na) en geeft een prachtige beschrijving van hoe het continent (Engeland dus ook) erbij lag aan het begin van de Twintigste Eeuw. Er bestonden maar twee republieken, Frankrijk en Zwitserland. Dan lagen er in het midden twee keizerrijken: Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. In het oosten lag het rijk van de tsaar en in het Zuid-Oosten lag het rijk van de sultan dat honderd jaar geleden nog Noord-Griekenland omvatte. De overige landen in Europa waren allemaal koninkrijken.

Na 1919 zouden de meesten landen veranderd zijn in republieken en de grote rijken hielden op te bestaan. Dat waren:

  • Keizerrijk Oostenrijk-Hongarije (Donaumonarchie)
  • Duitse Keizerrijk
  • Osmaanse Rijk
  • Russische Rijk
Europa 1919
Europa in 1919
1. Ierland 2. Gr-Britt 3. Noorwegen
4. Zweden 5. Finland 6. Estland 7. Letland
8. Litouwen 9. O-Pruisen 10. Polen
11. Duitsland 12. Nederland 13.België
14. Frankrijk 15. Portugal 16. Spanje
17. Zwitserland 18. Italië19. Oostenrijk
20. Tsjechoslowakije 21. Hongarije
22. Joegoslavië23. Albanië24. Griekenland
25. Bulgarije 26. Roemenië27. Sovjet-Unie
28. Turkije 29. Syrië30. Irak 31. Arabië
32. Transjordanië33. Palestina 34. Egypte
35. Libië36. Tunesië37. Algerije
38. Marokko 39. Fr-Marokko
Bron: geschiedenisvoorkinderen.nl

In feite kwam er ook een einde aan de macht van het Brits imperium, dat in 1897 bij het diamanten jubileum van koningin Victoria nog op het toppunt van zijn macht was. Engeland was een grootmacht onder de grootmachten geworden en in 1918 al voorbijgestreefd door de Verenigde Staten. Na de Tweede Wereldoorlog zou er weer een grote verandering komen in Europa door de komst van het IJzeren Gordijn. Maar inmiddels lijkt de staatkundige kaart van Europa anno 2007 weer op die van 1919.

De Eerste Wereldoorlog [ website van Menno Wielinga ]