Categorie archief: religie

het opgeheven vingertje

Socrates en Hypatia als martelaren van het vrije denken
wijsbegeerte als substituut voor religie

In het jaar 399 voor Christus werd Socrates door Meletus met de volgende woorden aangeklaagd: “Socrates pleegt onrecht door de goden die de stad vereert niet te vereren en door nieuwe goddelijke wezens te introduceren; voorts pleegt hij onrecht door zijn slechte invloed op de jeugd. De geëiste strafmaat: de dood” Socrates werd met het drinken van een dodelijke beker dollekervel een martelaar van de filosofie en het vrije denken. De Franse classicistische schilder Jacques Louis David maakte in 1787 een beroemd schilderij van deze dramatische gebeurtenis.

David de dood van Socrates
De dood van Socrates 1787
David schildert de boodschap van de Verlichting “Sapere Aude!” (durf te weten!), maar steekt deze in een christelijk jasje.

Onmiddellijk valt hier de parallel op met religieuze voorstellingen van het laatste avondmaal. Daar is Christus altijd in het midden van zijn discipelen terwijl Hij de instellingswoorden uitspreekt en daarbij vaak de beker opheft. Tijdens de Verlichting in Frankrijk verkondigden filosofen openlijk het atheïsme. Door het bestaan van God te ontkennen, plaatsten zij zich weliswaar tegenover het gezag van de Kerk, maar ze wisten ook dat het lot van Socrates hen nu bespaard zou blijven. Het geloof in de Rede werd de nieuwe religie en in Socrates zagen de Philosophes hun voorloper. David die een meester was in schilderijen met een politieke boodschap, kende de kracht van de christelijke iconografie. Hij schilderde de boodschap van de Verlichting Sapere Aude (durf te weten!) maar stak deze in een christelijk jasje.

David de dood van Socrates
de dood van Socrates (detail)
De filosoof drukt met een handgebaar zijn innerlijke overtuiging uit
David de dood van Socrates
de dood van Socrates (detail)
De gifbeker die Socrates krijgt aangereikt verwijst naar de kelk van het laatste avondmaal

Toen ik naar de film Agora keek over het leven van de vrouwelijke filosoof Hypatia van Alexandrië, zag ik ook de filosoof als martelaar van het vrije woord. Terwijl het volk verstrengeld zit in de religie, stijgt Hypatia daar als vrijdenker bovenuit. Het kost haar, net als Socrates, het leven. Naast elementen uit de christelijke iconografie gebruikt David in de dood van Socrates ook een handgebaar dat in de retorica van de romeinse redenaar Marcus Fabius Quintilianus een belangrijke plaats inneemt. Het is het gebaar van de redenaar die zijn innerlijke overtuiging uitdrukt dat de waarheid en de wijsheid boven de mens(en) uitstijgt.

Hypatia en Plato
Rachel Weisz als Hypatia in Agora en Plato op de School van Athene door Rafael.

Jezus als vrouw

gezien op DVD: Agora (2009) van Alejandro Amenábar
biopic over Hypatia van Alexandrië (355-415)

AgoraDe positie van de vrouw in het christendom is al jaren een populair thema in boeken en films. Na het onvoorstelbare succes van The Da Vinci Code van Dan Brown surfen veel auteurs mee op de hype van de vrouw en het vrouwelijke binnen de Kerk. De historische roman Pope Joan van Donna Woolfolk Cross werd in Duitsland onder de titel Die Päpstin in 2004 een bestseller en vijf jaar later werd het voor een miljoenenpubliek verfilmd.

De film Agora over het leven van Hypatia van Alexandrië van de Spaanse regisseur Alejandro Amenábar past helemaal in deze trend. Succes was bij voorbaat verzekerd door de ingrediënten: een mooie, intelligente, sterke en wijze vrouw in de hoofdrol en een meute dolle christenen als figuranten. Met dat laatste kan de doelgroep beter omgaan dan met een woedende menigte moslims. Kritiek op het christendom ligt minder gevoelig dan kritiek op de islam. Terwijl de islam best vrouwonvriendelijk is, kijkt men toch liever naar de vrouwonvriendelijkheid van de Kerk. Met Hypatia heb je dan gegarandeerd een verhaal dat blijft hangen.

Voor hun scenario hadden Alejandro Amenábar en Mateo Gil drie historische bronnen over het leven van Hypatia tot hun beschikking. Wikipedia vermeldt dat Hypatia tegenwoordig vooral bekend is om haar gruwelijke einde maar dat de verschillende bronnen geen overeenstemming geven over de achtergronden bij de moord op Hypatia. Behalve Hypatia‘s vader, de wiskundige Theoon van Alexandrië, haar leerling Synesius van Cyrene, magistraat Orestes en patriarch Cyrillus van Alexandrië berusten de personages in de film op geromantiseerde fictie. Amenábar en Gil maakten gebruik van verschillende historische gebeurtenissen. Aan het einde van de vierde eeuw na Christus was er in Alexandriëeen machtsstrijd gaande. Deze was ontstaan doordat het christendom na het Edict van Milaan in 313 salonfähig was geworden. Het christendom was uit de catacomben gekropen en werd in de vierde eeuw een machtsfactor van belang. Dat was even wennen voor de gevestigde orde.

Over Hypatia’s leven is slechts weinig bekend en de meeste bronnen zijn onbetrouwbaar. In de eerste plaats moet het aan haar gewijde artikel in de Suda, de Byzantijnse encyclopedie, worden vermeld. Veel van dit verhaal komt echter uit tweede hand en is geromantiseerd. Betrouwbaarder is mogelijk de informatie die haar tijdgenoot Socrates Scholasticus biedt in zijn Kerkgeschiedenis (Historia ecclesiastica, VII 15)). De derde belangrijke bron zijn brieven van de bisschop Synesius van Cyrene, die haar leerling was en haar ook later nog graag raadpleegde. Alle latere artikelen over haar baseren zich op deze drie bronnen.
 
Bron: nl.wikipedia.org
Hypatia
Rachel Weisz als Hypatia
Hypatia heeft in de film
ongeveer alles dat heldinnen
en ideale vrouwen nodig hebben:
schoonheid, intelligentie, nieuwsgierigheid, wijsheid,
rechtschapenheid en kracht

Onder de christenen in Alexandriëwas verdeeldheid gekomen. Een gematigde groep stond tegenover een groep fanatieke christenen, de zogenaamde Parabolani. Het is verleidelijk om ze op één hoop te smijten met fundamentalistische moslims, want uiterlijk verschillen ze nauwelijks een baardhaar. Deze Parabolani eisten de onmiddellijke en definitieve vernietiging van het heidendom. Alexandriëwas een paradijs voor afgodsbeelden. De hellenistische stad was vanaf haar stichting in het jaar 330 voor Christus een smeltkroes van culturen en religies geweest. In de tijd van Hypatia, toen de stad dus al zevenhonderd jaar bestond, vond je overal tempels en afgodsbeelden op straat van Griekse, Romeinse en plaatselijke goden. Vlakbij de beroemde bibliotheek lag de tempel van het Serapion waarin zich een gigantisch afgodsbeeld bevond.

Alexandriëwas dus multiculti. Maar de Parabolani beschouwden deze veelkleurigheid niet als iets positiefs. Afgodsbeelden zijn in het radicale monotheïsme een gruwel. Vanuit hetzelfde radicalisme als de Taliban die in Afghanistan reusachtige Boeddhabeelden opbliezen, riepen de Parabolani de gematigde christenen op om de afgodsbeelden in hun stad stuk te slaan. De heidenen lieten dat uiteraard niet gebeuren maar toen aan het einde van de vierde eeuw de christenen in de meerderheid waren gekomen, liepen de spanningen zeer hoog op. In het jaar 392 werd er tenslotte een decreet van keizer Theodosius I uitgevaardigd om alle heidense tempels te verwoesten. Patriarch Theophilus gaf toen het bevel om in Alexandriëte zuiveren van afgodsbeelden en heidense tempels. Het Serapion werd verwoest. Tegen deze historische achtergrond speelt de eerste helft van de film zich af.

Vanaf 392 koos Theodosius echter een harde lijn tegen het heidendom. De heidense cultus werd verboden en heidenen konden geen officiële ambten meer bekleden. Op het bezit van zelfs de kleinste heidense symbolen, zoals huisaltaren en beeldjes, werd de doodstraf gesteld. In 393 verbood Theodosius de Olympische Spelen. In 394 liet hij de Tempel van Apollo in Delphi en de tempel met de Vestaalse maagden in Rome sluiten.
 
Bron: nl.wikipedia.org
Agora
De mannen in Agora vertegenwoordigen Macht, Passie en Ambitie. De vrouw vertegenwoordigt de Vrijheid.

De toon wordt in de eerste vijftien minuten gezet. Hypatia onderricht haar leerlingen in de wetenschap. Als Rachel Weisz is zij een prachtige verschijning. Ze heeft ongeveer alles dat heldinnen en ideale vrouwen nodig hebben: schoonheid, intelligentie, nieuwsgierigheid, rechtschapenheid, wijsheid, kracht. In psychologisch opzicht hebben de personages in Agora weinig reliëf meegekregen. Haar vader, de wiskundige Theoon van Alexandrië wordt gespeeld door Michael Lonsdale. “Onze goden zijn beledigd en we moeten reageren”, oordeelt hij tegenover de heidenen in het Serapion . Dat is het signaal om naar de dolken en de zwaarden te grijpen en de christenen op straat neer te steken. Ik had Michael Lonsdale laatst nog gezien als de pacifistische Broeder Luc in Des Hommes et des Dieux en moest er even aan wennen om hem nu te zien aanzetten tot geweld. Aan de christenen kun je goed merken dat ze drie eeuwen van onderdrukking en vervolging niet meer willen. De christengemeenschap van Alexandriëwordt door de Parabolani opgestookt om voor de vergelding te kiezen. “Hebt uw vijand lief”, de boodschap van Christus, mag in deze “bijzondere situatie” best wel even tussen haakjes geplaatst worden. Het wordt oog om oog, tand om tand.

Hypatia kiest in haar wijsheid geen partij. Door te kiezen voor het weerloze, volgt zij het martelaarschap van Christus.

Hypatia kiest in haar wijsheid geen partij. Door te kiezen voor het weerloze, volgt zij het martelaarschap van Christus. In de scene dat ze bij het Serapion de mannen oproept de vrede te bewaren, toont ze zich in Agora voor het eerst als een vrouwelijke Jezus. We weten haar gruwelijke einde dan al en zo wordt de Agora haar Golgotha, de plek waar ze door het gepeupel ter dood zal worden gebracht. Hypatia zal niet gekruisigd worden, maar gelyncht. Om haar als icoon van zuiverheid en eerlijkheid te presenteren, wordt ze in de laatste scene ontkleed. In werkelijkheid was Hypatia zestig jaar toen ze stierf, maar in de film is ze een vrouw van pakweg 33 jaar.

Agora gebruikt de heliocentrische theorie van Aristarchus van Samos om een verbinding te maken met religieus relativisme. Aristarchus zegt namelijk “Het vreemde gedrag van dwalers (bepaalde hemellichamen) is een optische illusie veroorzaakt door onze eigen beweging.” Deze uitspraak kun je ook op het geestelijke leven projecteren en dan zouden er helemaal geen dwalingen, dwaalleren, ketters en afgoden meer bestaan omdat alles relatief is. Ook een beetje het verhaal van de balk en de splinter. Agora mag van Hypatia dan wel een vrouwelijke Jezusfiguur maken, het is zeker geen film die uitnodigt om christen te worden. In zekere zin is het zelfs anti-religieuze propaganda, slim gemaakt met de dwingende suggestie dat filosofie boven het geloof staat.

Agora [ imdb.com ]

des hommes et des dieux

gezien op DVD: des hommes et des dieux (2010)

des hommes et des dieuxIn mei 1996 werd de wereld geschokt door een afgrijselijke gebeurtenis in Algerije. Zeven Franse monniken van een Trappistenkloostertje bij Tibhirine in de Atlas waren in het voorjaar van 1996 door een groepje extremisten van het GIA (een afsplitsing van het FIS) ontvoerd. In ruil voor gevangen terroristen in Frankrijk zouden de monniken weer vrij worden gelaten. Parijs ging niet in op de eisen van de ontvoerders en in mei 1996 bleken de zeven monniken te zijn vermoord. Alleen hun hoofden waren teruggevonden. De Franse regisseur Xavier Beauvois maakte een introspectieve film over de maanden die vooraf gingen aan de ontvoering van de monniken. Centraal in zijn film staat de innerlijke worsteling van de monniken met de grootste keuze waar een mens voor kan komen te staan: het leven behouden of het leven verliezen. Het gebied waarin hun kloostertje zich bevond, was door terroristische acties levensgevaarlijk geworden en de kloosterlingen moesten beslissen of ze zouden vertrekken of blijven.

Op intelligente wijze heeft Xavier Beauvois het christelijke en het menselijke met elkaar verenigd , zodat Des Hommes et des Dieux zowel christenen als niet-christenen weet aan te spreken. Des Hommes et des Dieux begint met een psalmtekst waaraan de film zijn naam dankt. “Ooit heb ik gezegd: U bent goden, zonen van de Allerhoogste, allemaal. Toch zult u sterven als mensen, ten val komen als aardse vorsten.” (Psalm 82:6-7) In deze psalmtekst wordt het menselijke en het goddelijke en het sterfelijke en het onsterfelijke met elkaar verbonden. Alle mensen hebben de hoogste roeping maar moeten desondanks sterven. Vanuit de innerlijke overtuiging dat we maar voor korte tijd op aarde zijn terwijl ons doel hoger ligt, zijn de monniken bereid het grootste offer te brengen, het eigen leven.

des hommes et des dieux“Er is geen grotere liefde dan je leven te geven voor je vrienden.” (Johannes 15:13) luidt een ander woord uit de Bijbel dat zowel christenen als niet-christenen aanspreekt. Want de persoonlijkheden die ons van binnen het diepste raken, zoals Gandhi, Nelson Mandela en Moeder Theresa, getuigen van deze kwaliteit. Zowel voor het christendom als voor het humanisme gaat er niets boven de liefde en de zelfopoffering. Toch staat religie tegenwoordig in gespannen verhouding met de humaniteit. Swami Vivekananda heeft wel eens gezegd dat de meest intense liefde die de mensheid ooit heeft gekend, door de religie tot ons gekomen is, maar dat ook de meest duivelse haat die de mensheid ooit heeft gekend door de religie tot ons gekomen is. Sinds 11 september 2011 weet de hele wereld definitief welke diabolische krachten religieus fanatisme in de mens kan losmaken. Moeten we nu bang zijn voor religie?

Des Hommes et des Dieux verplaatst ons in het leven van een klein groepje Frans monniken in trappistenkloostertje in de Atlas. Hun levens kabbelen voort in gebed, eenvoudige arbeid en zorg voor de plaatselijke bevolking. Terwijl het dagelijks officie de Cisterciënzer traditie volgt, ligt er bij de prior behalve een Bijbel ook een Koran in zijn werkkamer. Leven in een islamitisch land verplicht tot een interreligieuze dialoog om in harmonie met de islamitische bevolking samen te kunnen leven. In het eerste deel van de film worden we opgenomen in het dagelijks bestaan van de monniken: bidden, werken, een bezoek aan een besnijdenis van een jongetje in een naburig islamitisch dorp. Panorama´s van de kurkdroge Atlas wisselen de alledaagse bezigheden af. Deze verstilde natuuropnamen herinneren mij aan regisseur Ang Lee. Het leven van de monniken kabbelt traag maar harmonieus voort. Het is de stilte voor de storm.

Des Hommes et des Dieux trailer
Ooit heb ik gezegd: U bent goden, zonen van de Allerhoogste, allemaal. Toch zult u sterven als mensen, ten val komen als aardse vorsten.“

Psalm 82 : 6-7

Met de moord op een aantal Kroaten die als gastarbeider in Algerije werken, wordt de rust wreed verstoord. Korte tijd daarna wordt op klaarlichte dag een jonge vrouw op straat doodgestoken omdat ze ongesluierd over straat was gegaan. De aanslagen zijn gepleegd door een extremistische afsplitsing van het FIS dat van Algerije een fundamentalistische islamitische staat wil maken. Deze fundamentalistische moslims terroriseren de bevolking zodat het kloostertje van Tibhirine plotseling midden in onveilig gebied is komen te liggen. Het Algerijnse leger wordt ingezet en ook het klooster krijgt bescherming aangeboden. Prior Christian weigert wapens in het klooster. Hij stelt zich radicaal pacifistisch op naar het Evangeliewoord “Wie naar het zwaard grijpt, zal door het zwaard vergaan.” (Mattheus 26:52) dat kenmerkend is voor zijn geloof. (voor humanisten: zijn compromisloze idealisme.) Toch zijn enkele monniken zeer verontwaardigd dat hun prior zonder overleg de aangeboden bescherming van het klooster heeft afgewezen. Het is opeens iedereen duidelijk geworden: hun leven staat op het spel. Plotseling is de zelfopoffering in beeld gekomen. De prior geeft daarna zijn monniken de gelegenheid te kiezen: blijven of vertrekken. Ieder van hen is vrij om te gaan. Maar hij herinnert zijn monniken ook aan hun monniksgelofte: “Hier blijven lijkt onverstandig. Maar het is net zo onverstandig als monnik worden.”

In zijn dagboek, dat na zijn dood zijn testament werd, schreef prior Christian de Chergé:

We kunnen alleen mensen zijn als we ons de liefde voorstellen zoals die zich openbaart in Christus. Hij die vrijwillig een onrechtvaardig lot onderging. Als ons iets overkomt, wat ik niet hoop, dan wil ik solidair zijn met alle Algerijnse mannen en vrouwen die hun leven al hebben gegeven. We houden dit vol met hulp van Hem die ons ook heeft geroepen. Mijn verwondering blijft groot. Ik weet zeker dat God van de Algerijnen houdt. Hij wil hen dat bewijzen door hun ons leven te geven. Je kunt je afvragen: houden wij werkelijk van hen? Houden we wel genoeg van hen? Een beslissend moment voor ons allen.

Een van de indrukwekkendste scenes uit de film is nu al bekend als “Het Laatste Avondmaal”. We zien de monniken, kort voor hun ontvoering in de refter luisteren naar Het Zwanenmeer van Tsjaikowsky. De camera tast hun gezichten een voor een af. De monniken zwijgen en berusten. De uitdrukking op hun gezichten spreekt boekdelen. Persoonlijk vind ik de keuze voor de kamerbrede muziek van Tsjaikowsky uit de toon vallen in het sobere trappistenklooster. De scene is licht gekunsteld en balanceert op het randje tussen kunst en kitsch. In ieder geval blijft de Beauvois als Franse regisseur trouw aan de typisch Franse combinatie van pathétique en grandeur.

Des Hommes et des Dieux won in 2010 terecht de Zilveren Palm in Cannes. Michael Lonsdale (broeder Luc) en Lambert Wilson (prior Christian) blinken met hun ingetogen spel uit. Xavier Beauvais heeft een introspectieve film gemaakt, waarbij de nadruk ligt op de innerlijke worsteling van de monniken met de grote levensvraag als puntje bij paaltje komt: “Ben ik bereid om te sterven voor mijn geloof?” Het knappe is dat hij humanisten daarbij niets in de weg legt om deze vraag óók te stellen: “Ben ik bereid om te sterven voor mijn ideaal?” Dat geloof en dat ideaal vinden elkaar in hetzelfde doel: de anderen. En in dit geval de geterroriseerde moslimbevolking van de Atlas.

De droom van TibhirineDe droom van Tibhirine
In de nacht van 26 op 27 maart 1996 werden in het Algerijnse Tibhirine zeven trappisten van het klooster Onze-Lieve-Vrouw van de Atlas door een gewapend commando van hun bed gelicht en ontvoerd. Na twee maanden van onzekerheid, vertwijfeling en bang afwachten werden ze op 21 mei van datzelfde jaar terechtgesteld. Hun gewelddadige dood schokte de hele wereld. Ruim tien jaar na die tragische gebeurtenis klinkt de boodschap van de vermoorde trappisten actueler dan ooit. De bezieling van hun leven is een hart onder de riem voor al wie begaan is met het vreedzaam samenleven van verschillende culturen. Het geestelijk testament van Christian de Chergé, de toenmalige prior van het klooster, bestempelen sommigen dan ook terecht als een van de meest inspirerende teksten van deze tijd. In deze bundel maken we nader kennis met het indringende getuigenis van de ‘broeders van Tibhirine‘. Hoe gaf hun droom van een vreedzame multiculturele samenleving vorm aan hun leven van alledag?
Bron: bruna.nl