Met de komst van de eenentwintigste eeuw is de wereld gevaarlijk onzeker geworden. Meer dan ooit zijn we op zoek naar houvast en wroeten we in de geschiedenis naar onze identiteit. De ongekende populariteit van In Europa zou daar voor een deel uit verklaard kunnen worden. Geert Mak’s bestseller lijkt precies op het juiste moment geschreven. Zoals hijzelf zegt, was zijn reis in 1999 een laatste inspectietocht om te zien hoe het contintent er aan het einde van de twintigste eeuw bijlag. Vandaag, precies 89 jaar nadat keizer Wilhelm II naar Nederland vluchtte en de Eerste Wereldoorlog definitief voorbij was, begint de langverwachte televisieserie In Europa. De afleveringen zullen niet alleen steeds zondagavond op televisie te zien zijn, maar worden in de week daarna ook uitgezonden op het themakanaal GeschiedenisTV. De omvangrijke televisieserie werd voorafgegaan door een podcast die nog steeds te beluisteren is op de officiële website. Geert Mak is definitief onze nationale geschiedenisleraar geworden en honderduizenden zullen vanavond met rode oortjes voor de buis zitten.

Aflevering 1: 1900 Dawn of the century (vanavond)
Overzicht van wat er in de hele serie te zien zal zijn. De nieuwe eeuw begon vol hoop en enthousiasme : Nooit meer oorlog! Werk en eten voor iedereen! Hoe anders liep het. De twintigste eeuw zou één van de gruwelijkste ooit worden. Het volk kreeg de macht in handen en zou die macht keer op keer afstaan aan steeds weer nieuwe onbetrouwbare leiders.

Aflevering 2: 1906 Wenen – Berlijn ( 18 november )
Als je de tegenstellingen van de nieuwe eeuw zou moeten tonen moest je afreizen naar twee keizerlijke steden. In Berlijn werd de moderniteit met wild, ongeremd enthousiasme omarmt. Keizer Wilhelm’s Berlijn moest het nieuwe Duitsland verbeelden, groter, sterker, beter. In Wenen ondertussen wil de oude Keizer Franz Josef niets van dit alles weten. In zijn Biedermeier idylle sluit hij zich af voor de ophanden zijnde veranderingen. Maar in de kelders en kroegen van de Keizersstad was de rot al ingezet. De mislukte schilder Adolf H kon haast niet wachten tot de veranderingen kwamen.

Aflevering 3: 1914 Wenen & Sarajevo ( 25 november )
De Eerste Wereldoorlog begon met een heel klein gaatje. Het minuscule kogelgat in het kostuum van de Oostenrijkse kroonprins zou al snel een gapend gat blijken waar heel Europa in werd getrokken. Geert Mak gaat terug naar Wenen en Sarajevo, de plaats van delict en spreekt met de nabestaanden van de dader Gavrilo Princip en het slachtoffer, Franz Ferdinand. Wat voor een moordenaar was Princip? Wat was zijn motief?

Aflevering 4: 1915 Ieper/België ( 2 december )
Al snel na het uitbreken van de oorlog blijkt dat het conflict niet het verfrissende robbertje knokken is dat men had verwacht. Men graaft zich in en begint een lange, langzame doodsstrijd waarbij men naar steeds nieuwere manieren zoekt om de tegenstander te vernietigen. Mak reist af naar Ieper, België, waar de littekens van de oorlog negentig jaar na dato nog steeds zichtbaar zijn.

Bron: ineuropa.nl

In Europa [ official website ] | over de televisieserie

De Eerste Wereldoorlog maakte voorgoed een einde aan ‘de romantiek’ van de oorlog. Toen de grote mogendheden zich in juli en augustus 1914 mobiliseerden, leek er aanvankelijk niet zo heel veel verschil met de Napoleontische oorlogen van honderd jaar daarvoor. Vooral de regimenten van Oostenrijk-Hongarije, dat als de meest behoudende natie van Europa gold, waren gekleed in uniformen die nog oude waarden als eer en menselijke waardigheid vertegenwoordigden. De moderne Duitsers waren inmiddels al gekleed in zakelijk veldgrijs. Aan beide zijden werden net als in de tijd van Napoleon nog tienduizenden paarden voor de strijd ingezet.

Niemand had in die eerste dagen van augustus nog in de gaten, hoe verschillend deze oorlog zou worden in vergelijking met alle andere oorlogen in de geschiedenis. Dat kwam hoofdzakelijk door de enorme technische ontwikkelingen van de tweede helft van de Negentiende Eeuw en het begin van de Twintigste Eeuw. De houwitser, waarvan de zwaarste (420 mm!) die Dicke Bertha (genoemd naar Bertha Krupp, de erfgename van het Krupp-concern) in naam de bekendste was, maakte een einde aan driehonderd jaar vertrouwen in het fort als effectief verdedigingsbouwwerk. Ook het spoorwegennet dat zich over Europa had uitgesponnen, zou de oorlogsvoering sinds Napoleon drastisch veranderen. Het automatische geweer en de mitrailleur maakten het ingraven noodzakelijk, zoals de Engelsen tijdens de boerenoorlog al hadden ondervonden. En tijdens de Grote Oorlog werd door de Engelsen de tank geintroduceerd en de onderzeeboot en chemische wapens door de Duitsers. Samenvattend kun je dus constateren dat de enorme verworvenheden van de vooruitgang zich in de Eerste Wereldoorlog zich voor het eerst met verpletterende kracht tegen de mens gingen keren.

De Grote Oorlog maakte daarom ook in één klap een einde aan het vooruitgangsoptimisme, dat de Europese cultuur sinds de Achttiende Eeuw had voortgestuwd. Voor het eerst moest de mens vechten tegen de machine en werd hij gedegradeerd tot kanonnenvlees. Zoals in de matrix-trilogie een ‘softwarematige’ oorlog wordt uitgewerkt van de kunstmatige intelligentie tegen de mens door zijn bewustzijn te veranderen, zo woedde er tussen 1914 en 1918 voor het eerst een oorlog tegen de ‘hardware’. Beide partijen moesten het opnemen tegen orkanen van ijzer en staal en walsen van vuur.

Een paar jaar geleden zag ik in Berlijn een boeiende tenstoonstelling (zie catalogus hiernaast) over de Grote Oorlog, schuin tegenover de plek waar ooit het stadsslot stond en waarin de Duitse keizer resideerde als hij in Berlijn was. Daar stond ook een proefopstelling uit 1905 uit de testfabrieken van Krupp. Een granaat van 130 mm had zich dwars door 70 mm dik plaatstaal geboord. Een kracht die mijn verstand te boven gaat. Maar inmiddels al weer 60 jaar levend in het atoomtijdperk, is dit soort geschut even achterhaald als de pijl en boog in die tijd waren. Toen men eens aan Albert Einstein vroeg hoe de Derde Wereldoorlog eruit zou zien, antwoordde hij: “dat weet ik niet. Maar de Vierde Wereldoorlog weet ik wel. Met stokken en met stenen.”

Een houwitser (via het Duits Haubitze uit het Tsjechisch houfnice, slinger) is een stuk artillerie, gebruikt vanaf de Eerste Wereldoorlog. Artilleriegeschut wordt ook wel krombaangeschut of worpgeschut genoemd (in tegenstelling tot vlakbaangeschut zoals het kanon, dat projectielen in een rechte lijn afvuurt). Houwitser kunnen projectielen tot 30 kilometer ver afschieten. Een voorbeeld van een grote houwitser is Dikke Bertha.

Bron: forumeerstewereldoorlog.nl

Websites over de Eerste Wereldoorlog
Nederlandstalig
De Eerste Wereldoorlog [ door Menno Wielinga ]
Wereldoorlog I in de Westhoek [ website uit West-Vlaanderen ]
Forum Eerste Wereldoorlog
Engelstalig
firstworldwar.com
worldwar1.com
The Great War [ Amerikaanse website bij PBS documentaire uit 1996 ]
Duitstalig
Der Erste Weltkrieg
Erster Weltkrieg Online
Der Weltkrieg, Ereignis und Erinnerung [ tentoonstelling in Berlijn, 2004 ]
Franstalig
Collection de Photographies
Artillerie Française
La Grande Guerre
La ressource collective sur la Grande Guerre
Russischtalig
Первая мировая война [ ru.wikipedia.org ]
Первая мировая война 1914 – 1918 годов
website uit de Oekraine [ en voormalig deel van Oostenrijk-Hongarije ]

Het boek van John Keegan over de Eerste Wereldoorlog dat ik nu aan het lezen ben, ontbreekt gelukkig ook niet op de literatuurlijst van Geert Mak’s In Europa. Hij citeert zelfs veel uit dit boek, tijdens zijn tocht langs de loopgraven van het Westelijk front. Gisteren las ik het laatste hoofdstuk met de toepasselijke titel: de ineenstorting der rijken. Nooit heb ik eigenlijk beseft hoe ingrijpend de Eerste Wereldoorlog de staatkundige kaart van Europa heeft veranderd. In één klap kwam een einde aan het oude Europa van de negentiende eeuw, waarvan in 1815 en 1848 de basis was gelegd.

In het eerste hoofdstuk van In Europa reist Geert Mak naar Londen, Parijs en Berlijn (In 2003 deed ik het hem na) en geeft een prachtige beschrijving van hoe het continent (Engeland dus ook) erbij lag aan het begin van de Twintigste Eeuw. Er bestonden maar twee republieken, Frankrijk en Zwitserland. Dan lagen er in het midden twee keizerrijken: Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. In het oosten lag het rijk van de tsaar en in het Zuid-Oosten lag het rijk van de sultan dat honderd jaar geleden nog Noord-Griekenland omvatte. De overige landen in Europa waren allemaal koninkrijken.

Na 1919 zouden de meesten landen veranderd zijn in republieken en de grote rijken hielden op te bestaan. Dat waren:

• Keizerrijk Oostenrijk-Hongarije (Donaumonarchie)
• Duitse Keizerrijk
• Osmaanse Rijk
• Russische Rijk

In feite kwam er ook een einde aan de macht van het Brits imperium, dat in 1897 bij het diamanten jubileum van koningin Victoria nog op het toppunt van zijn macht was. Engeland was een grootmacht onder de grootmachten geworden en in 1918 al voorbijgestreefd door de Verenigde Staten. Na de Tweede Wereldoorlog zou er weer een grote verandering komen in Europa door de komst van het IJzeren Gordijn. Maar inmiddels lijkt de staatkundige kaart van Europa anno 2007 weer op die van 1919.

De Eerste Wereldoorlog [ website van Menno Wielinga ]