Deze zomer zag ik in de Neue Pinakothek in München weer eens het portret dat de negentiende eeuwse Beierse portretschilder Joseph Karl Stieler (1781–1858) in 1828 van Goethe schilderde. Samen met het portret van Johann Heinrich Wilhelm Tischbein (1751-1829) is dit waarschijnlijk het meest gereproduceerde portret van Goethe. Het staat ook op de omslag van Goethe. Kunstwerk van het leven van Rüdiger Safranski.

Stieler heeft Goethe afgebeeld als een genie dat in directe verbinding staat met het sublieme. In navolging van iconen waarop de profeet staat afgebeeld als luisterend werktuig van God, wordt de dichter voorgesteld als bemiddelaar tussen het goddelijke en het menselijke. Sinds de Renaissance is het genie de seculiere versie van de profeet geworden. En in de Goethezeit wordt de kunst zelfs het voornaamste substituut voor religie.

De romantische ironie waarmee wij tegenwoordig zo vertrouwd zijn, kan de pose waarin Goethe door Stieler is geportretteerd overigens ook banaal interpreteren: Goethe kijkt even gauw opzij of er niemand binnenkomt terwijl hij zijn banksaldo checkt. Dit in analogie van Goethe‘s laatste woorden “Mehr Licht!” die uitnodigt tot een metafysische interpretatie. Maar volgens sommige interpretatoren waren de woorden gericht tot zijn kamenier: of deze de luiken van zijn slaapkamerraam niet wat wijder open wilde zetten…

In 2007 zag ik voor het eerst de biopic over de Amerikaanse dichteres Sylvia Plath (1931-1963). Gisteren keek ik voor de derde maal. Het tragische einde van Sylvia was een gevolg van haar verlatingsangst in combinatie met de ontrouw van haar man, de Engelse dichter Ted Hughes (1930-1998). Na haar zelfmoord in 1963 werd Sylvia Plath een icoon.

Wat is dat toch met dichters en zelfmoord? De spreekwoordelijke gevoelige ziel die niet tegen het leven is opgewassen? Meestal blijkt de gevoeligheid van ziekelijke aard: een depressie, angstneurose of onverwerkt trauma. Bij Sylvia Plath was dat trauma de dood van haar vader toen je negen jaar oud was. Toen haar man vreemd ging, stortte haar wereld in. Haar moeder had haar schoonzoon nog zo gewaarschuwd: “Wees goed voor mijn dochter.”

Overigens heeft Ted Hughes zijn portie wel gehad. Zijn minnares Assia Wevill imiteerde in 1969 “met succes” de zelfmoord van Sylvia Plath. Ze verstikte zichzelf met het gas van haar oven. Sylvia liet haar beide kinderen bewust in leven, maar Assia nam het dochtertje van haar en Ted mee in de dood.

Sylvia [ imdb.com ]