Vijf jaar geleden bezochten we voor het eerst de Wieskirche aan de Romantische Strasse in Beieren. Het is een beetje vreemd: een kerk in de vorm van een ijssalon met veel roomijs, pistache, aardbeien en afgewerkt met honing. Maar wél lekker.

De onderbouw van het interieur is wit gepleisterd en maakt een sobere indruk. Maar halverwege het plafond wordt het oog meegevoerd in een branding van rocaille. De fantasierijke schuimkoppen slaan tegen een enorme plafondschildering. Daarop zien we hoe God zijn Rechterstoel heeft verlaten en bovenop de regenboog is gaan zitten. Alle zonden zijn vergeven. De associatie met de ijssalon waar elk kind (van God) getrakteerd wordt, is zo gek nog niet…

Koning Ludwig II van Beieren kreeg het rocaille met de paplepel ingegoten. De historistische paleizen die de sprookjeskoning overal in Beieren liet bouwen zijn bijna allemaal in neorococo. Schloss Linderhof is een miniatuur Versailles middenin een groot jachtgebied in de Ammergauer Alpen.

Het twaalfde deel van Die zweite Heimat, Die Zeit der vielen Worte, vormt een soort tegenhanger van het voorgaande deel Die Zeit des Schweigens. Het verhaal speelt zich af in 1968 en wordt verteld vanuit het perspectief van Stefan, die in Berlijn een film gaat maken van het script dat Reinhard in Venetië geschreven heeft.

Voor de liefhebbers van ostalgie begint het goed, want dit deel begint met de grensovergang naar de DDR. Een beetje in de sfeer van Taxi nach Leipzig, de allereerste aflevering van Tatort uit 1970. Chagrijnige douaniers die West-Duitsers onnodig lang laten wachten en corrupte politieagenten die onterechte bekeuringen uitdelen.

Wanneer Stefan en Olga lang moeten wachten aan de grensovergang Hirschberg merkt de eerste op: “Es ist jedesmal so, als würde mann ins KZ eingeliefert. Die könnten wenigsten mal freundlich “guten Tag” sagen. Aber das ist wohl nicht so im Sozialismus.” Olga antwoordt: “Die sind neidisch auf uns.”

In West-Berlijn komt een deel van de kunstenaarskliek uit München in een villa samen om de film Esther op te nemen. Onmiddellijk barst de geest van 1968 los onder de ultralinkse Helga, Katrin en aanhang. Ze eisen inspraak. “Du solltest dich mal reden hören, Stefan!“, snauwt Katrin naar de regisseur, “Aus deinen Worten spricht das reine bourgeoise Klassenverhalten. Warum sollen ein Beleuchter nicht ein klares Urteil über eine Szene haben, oder?” De belichtingsman stemt daarmee in. Katrin gaat verder: “Die Arbeiter wissen veilleicht mehr vom Leben als wir Kleinbürgerkinder mit Universitätsabschluß. Schließlich sollen ja auch die Arbeiter ins Kino gehen.”

Inspraak, democratisering en collectief. Dat zijn de toverwoorden van ’68 en het thema van Die Zeit der vielen Worte. We belanden in de stroperige besluitvorming rond de film Esther, waarin de autoriteit van de regisseur (Stefan) im Frage wordt gesteld. Hoezo mag de man van de belichting niet mee beslissen in een scene? In een interview dat Edgar Reitz in 1993 gaf aan Frank Wiering voor de VPRO, zei hij hier het volgende over:

Die Zeit der vielen Worte [ imdb.com ]

Het elfde deel van Die zweite Heimat vertelt het verhaal van Rob en speelt zich af in de winter en het voorjaar van 1967/1968. Hermann kent Rob al vanaf 1960. Met Reinhard behoort hij tot de Jungfilmer van de kunstenaarskliek.

Edgar Reitz heeft vermoedelijk veel autobiografisch materiaal in de personages Reinhard en Rob verwerkt. In hun filmwerk zien we originele opnamen terug die Reitz in de jaren zestig maakte. Zo gaat Reinhard in 1965 naar Mexico en introduceert Rob in 1968 een nieuwe standaard in de experimentele film: Varia Vision.

Edgar Reitz maakte in 1960 de korte film Yucatan en werkte in 1964/65 samen met Alexander Kluge aan het filmexperiment Varia Vision, waarbij simultaan op zestien schermen filmbeelden werden geprojecteerd.

“Elke overeenkomst met bestaande personen berust op toeval”
 
Toch zal een personage als Eberhard Zielke ongetwijfeld gebaseerd zijn op een oudere cineast die Reitz en Kluge in de jaren zestig gekend moeten hebben. Zielke komt in Heimat (1984) ook al voor als maker van propagandafilms aan het oostfront.

Net als Rob en Reinhard is ook de hoofdpersoon Hermann een alter ego van Edgar Reitz. Hermann deelt in de idealen van Rob. Beiden zijn op zoek naar totaalkunst. Zoals Rob de grens tussen film en leven opzoekt, zo wil Hermann dat op zijn eigen vakgebied.

Tegenwoordig is cross over een discipline geworden en geïnstitutionaliseerd. Maar in de jaren zestig was het juist het sterke verlangen om disciplines open te breken, om de grens tussen kunst en leven te laten vervagen.

Hoe hoog de jonge kunstenaars in Die zweite Heimat ook willen vliegen, uiteindelijk lopen ze allen tegen de weerbarstige werkelijkheid aan en worstelen ze met zichzelf in hun relaties. Als de jaren zestig ten einde lopen, is de hemelbestorming voor de meesten uitgelopen in een radicale ontnuchtering. In het laatste deel van Die zweite Heimat dat zich in 1970 afspeelt, staat Hermann, inmiddels bijna dertig, nog steeds voor een dilemma : Kunst oder Leben.

Heimat synopsis [ heimat123.de ] | Die Zeit des Schweigens [ imdb.com ]