Gisterenavond keek ik weer eens naar Weihnachtswölfe uit Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend. We volgen daarin het studentenleven van Edgar Reitz‘ alter ego Hermann Simon in München. Nadat hij gebroken heeft met zijn familie, verlaat hij Schabach en de Hunsrück met de plechtige belofte nooit meer terug te gaan.

Weihnachtswölfe speelt zich af in december 1963. Heimat is gelaagd genoeg om telkens weer te zien. Wat mij deze keer opviel, is hoe existentialistisch Heimat 2 is. Hoewel Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend zich in de jaren zestig afspeelt, ademt het vooral de geest van het naoorlogse existentialisme die we eerder met de late jaren veertig en de jaren vijftig verbinden.

Vrijheid en eenzaamheid, verlangen en angst, liefde en dood, de grote thema’s van het leven worden tot op de bodem onderzocht. Toch verdwijnt Heimat niet in de diepte. Net als zijn collega Ingmar Bergman springt Reitz in het diepe en en zet ons voor de zwaarte van het bestaan. Maar het tragikomische is bij hem nooit ver weg. Veel situaties zijn even pijnlijk als komisch en er blijft meestal ruimte voor de glimlach (met kiespijn).

In Weihnachtswölfe zien we de jonge kunstenaars en Möchtesein-Künstler worstelen met relaties en hun zoektocht naar liefde. De hunkering naar liefde lijkt onverenigbaar met de hunkering naar vrijheid, zeker bij de “Romeo en Julia” van Heimat: Hermann en Clarissa.

Hoe realistisch en uit het leven gegrepen Heimat ook is, Reitz maakt zeker ook gebruik van overdrijvingen. Alex is bijvoorbeeld een clowneske figuur: “eeuwige student” en dus veel ouder dan zijn studiegenoten, Einzelgänger, altijd pleite, helemaal thuis in Marx en ongewild komisch. Juan is een Chileen die tien talen spreekt en bulkt van talent, maar net als Pierrot zit hij steeds met een trieste glimlach stil voor zich uit te kijken. Renate is even wulps als ongetalenteerd en wil graag bij de groep jonge kunstenaars horen. Helga voelt zich aangetrokken tot extremen, probeert gedichten te schrijven en lijkt geboren voor de Baader-Meinhof Gruppe.

Die zweite Heimat is wat mij betreft een van de meesterwerken van de Duitse film. Ik kocht vorig jaar in Simmern de complete transcriptie van alle dialogen, die gebundeld zijn in een boek van ruim duizend pagina’s.
 
Overigens is het geen vraag of de film nu beter is dan het boek. Edgar Reitz is een “auteurfilmmaker” pur sang. Zijn werk als romancier en als cineast zijn intens met elkaar vervlochten.
 

Vorige week stond er op de website artechock.de een interview met Edgar Reitz onder de kop Am Ort der Sehnsucht kann man nie wirklich ankommen. Wie zijn magnum opus Heimat gezien heeft weet dat Heimat voor Reitz de plaats van verlangen is. Heimat is natuurlijk ook de Hunsrück waar Reitz in 1932 geboren werd. Vorig jaar ontmoetten Michaela en ik Edgar Reitz in zijn geboortehuis in Morbach. Sinds 6 oktober 2013 is hier Café Heimat gevestigd, een bedevaartsoord voor de echte fans.

Weihnachtswölfe [ imdb.com ] | Weihnachtswölfe [ edgar-reitz.com ]

volg de meester [ 1-86 ] | van oude meesters en dingen die niet voorbijgaan

In het Mauritshuis in Den Haag is op dit moment de tentoonstelling De zaak Saul en David te zien. Centraal staat een schilderij van Rembrandt met een tafereel uit het Bijbelboek Samuel waarin David harp speelt voor koning Saul omdat de laatste lijdt onder somberheid. Deze scene was voor schilders een geliefd onderwerp.

Maar nog veel meer tot de verbeelding van kunstenaars sprak een andere scene uit het leven van David: zijn gevecht met de reus Goliath dat ook in Samuel te vinden is. Dit was een dankbaar onderwerp omdat het mythische gevecht tussen de kleine David en de reus Goliath ook een politieke lading had.

Een van de bekendste kunstwerken ter wereld, de David van Michelangelo, was eigenlijk een politiek statement. Piedro Soderino de eerste kanselier van de republiek Florence gaf Michelangelo in 1501 de opdracht om een groot beeld van David te maken, om te laten zien dat Florence zich tijdens de onlusten die de stad kort daarvoor geteisterd hadden, net zo dapper gedragen had als de kleine herdersjongen. Je kunt je alleen afvragen wie hier de reus is. Het beeld van David in Florence is ruim vijf meter hoog.

In de achttiende eeuw werden Bijbelse thema’s in de schilderkunst steeds meer verdrongen door onderwerpen uit de klassieke oudheid. Toch komen we de figuur David nog wel tegen en vaak wordt hij als metafoor gebruikt. Johann Zoffany (1733-1810) schilderde in 1756 in Rome een voorstelling van David nadat hij Goliath verslagen heeft.

De herdersjongen leunt vol zelfvertrouwen op het reusachtige afgehouwen hoofd van de reus en toont ons de steen waarmee hij zijn tegenstander gedood heeft. Aangenomen wordt dat Zoffany in de spiegel keek toen hij David schilderde. Beeldde de 23-jarige schilder ook een persoonlijke triomf uit? Zoja, wie was dan Goliath?

In zijn essay Zoffany as punster and prankster: some comments on his David with the head of Goliath stelt Michael Watson dat Zoffany‘s David waarschijnlijk een zelfportret is. Maar mogelijk heeft Zoffany‘s leraar Anton Raphael Mengs (1728-1779) model gestaan.

Daarna gaat Michael Watson in op deze very private joke. De gladde steen die David geworpen heeft, blijkt tegelijkertijd ook een verbaal projectiel. Daarvoor moeten we in het Latijn duiken.