In 2010 volgde Geert Mak opnieuw de reis die John Steinbeck precies een halve eeuw eerder met zijn hond Charley dwars door de Verenigde Staten maakte. Travels with Charley verscheen in 1962, Reizen zonder John in 2012. Sindsdien zullen honderden (wellicht duizenden) lezers na het lezen van een van deze boeken (of beide boeken) deze reis zelf ook gemaakt hebben. Ik heb besloten thuis te blijven en de reis from coast to coast virtueel na te reizen. In mijn bagage zitten de kaarten uit de serie The Making of America (1982-1988) en Google streetview.
Deel 5: Montana

Zoals ik al eerder schreef, reist Geert Mak in Reizen zonder John over drie sporen: het geografische, het historische en het biografische (John Steinbeck). Vaak wordt snel heen en weer geschakeld, maar soms blijft hij bladzijden lang bewust in één spoor om zijn verhaal meer diepgang te geven.

Zo zitten er in Reizen zonder John minibiografieën over presidenten en schrijvers, nationale verhalen zoals de Grote Depressie, de opkomst en ondergang van de Amerikaanse spoorwegen, the American Dream en de positie van de vrouw in de jaren vijftig en zestig. Ook de zwarte bladzijden van de Amerikaanse geschiedenis ontbreken niet. Allereerst is er het verhaal van de oorspronkelijke bewoners van Amerika die in de negentiende eeuw in reservaten bijeen werden gedreven. En natuurlijk ook het verhaal van de Afro-Amerikanen die tot 1863 in slavernij leefden maar honderd jaar later pas in heel Amerika burgerrechten kregen.

In Medora, in het uiterste Oosten van North Dakota is er een prima aanleiding om te vertellen over Theodore Roosevelt (1858-1919). Medora ligt aan de rand van het Theodore Roosevelt National Park in de badlands van North Dakota. De jonge Roosevelt streek hier in 1884 neer, in een periode dat de frontier (en daarmee het Wilde Westen) ophield te bestaan. Maar Roosevelt leefde er als een westernheld.

Van het stoere imago dat hij in Medora opbouwde, maakte hij later dankbaar gebruik toen hij na de moord op William McKinley op 14 september 1901 de 26e president van de Verenigde Staten werd. Twee ambtstermijnen volgden. Roosevelt kreeg vele bijnamen, waaronder “Teddy the Trustbuster” door zijn strijd tegen de grote kartels van banken, spoorwegen en kolenmijnen.

Theodore Roosevelt was Republikein, maar de Republikeinse partij was aan het begin van de twintigste eeuw een heel andere partij als honderd jaar later. Het was een brede volkspartij en Roosevelt moest niets hebben van het roofkapitalisme en juichte zelfs de opkomst van de vakbonden toe. Hij werd een voorbeeld voor verschillende presidenten uit de 20e eeuw. Niet alleen voor partijgenoten als Reagan en Bush, maar vooral voor Democraten als F.D.Roosevelt, Kennedy en Johnson.

In Medora is “Teedie” nog altijd springlevend. Er staat een standbeeld van hem, er is een klein museum en dus ook een nationaal park dat naar hem genoemd is. Hij wordt gezien als een van de grondleggers van het Amerikaanse natuurbehoud. Rond 1890 was de uiterste grens van de Verenigde Staten (de Pacific) bereikt en hield de frontier op te bestaan. De VS was nog steeds een reusachtig land, maar niet meer grenzeloos. Dat maakten sommige Amerikanen er van bewust dat de Amerikaanse wildernis ontsloten was en nu bescherming nodig had. Dramatisch is het verhaal van de Amerikaanse bizon. Naar schatting graasden er in 1800 op de Amerikaanse prairies nog tachtig miljoen bizons. In 1890 was de bizon bijna uitgeroeid.

Na de badlands aan de oostgrens van North Dakota begint de staat Montana. het landschap verandert abrupt. “Montana ontrolt zich in al zijn liefelijkheid.” schrijft Mak. Ongeveer 80 kilometer voor het beginpunt van de Interstate 94 in Billings (104.170 inwoners in 2010) liggen de plaatsjes Bighorn en Custer. Ze herinneren ons aan namen die voor de Amerikanen even traumatisch zijn als Pearl Harbour. In de Slag bij Little Big Horn op 24 juni 1876 werd hier vlakbij George Armstrong Custer gedood samen met 268 cavaleristen van de Zevende Cavalerie.

Volgens Mak was de nederlaag bij Little Big Horn de illustratie van een typisch fenomeen bij de Amerikaanse strijdmacht: een blindheid als gevolg van overmoed en misplaatst superioriteitsgevoel. Ook in de oorlogen die Amerika na 1945 voerde, ziet hij deze fatale combinatie van superioriteitsgevoel en overmoed weer opduiken, vooral in de oorlogen in Vietnam, Irak en Afghanistan.

Na de totale nederlaag van de Amerikaanse cavalerie bij Little Big Horn in 1876 was het verhaal nog niet uit. Veertien jaar later volgde een macabere epiloog bij Wounded Knee (South Dakota). Er werden ruim 300 Lakota afgeslacht.

In 2010 volgde Geert Mak opnieuw de reis die John Steinbeck precies een halve eeuw eerder met zijn hond Charley dwars door de Verenigde Staten maakte. Travels with Charley verscheen in 1962, Reizen zonder John in 2012. Sindsdien zullen honderden (wellicht duizenden) lezers na het lezen van een van deze boeken (of beide boeken) deze reis zelf ook gemaakt hebben. Ik heb besloten thuis te blijven en de reis from coast to coast virtueel na te reizen. In mijn bagage zitten de kaarten uit de serie The Making of America (1982-1988) en Google streetview.
Deel 4: North Dakota

Na zijn ontmoeting met Joe Amato in Marshall reist Geert Mak naar het noorden met als doel Sauk Centre aan de Interstate 94. Niet alleen pakt hij hier het spoor van John Steinbeck weer op om verder te reizen maar hij kiest ook voor deze locatie omdat Sauk Centre (4.317 inwoners in 2010) de geboorteplaats van Sinclair Lewis is, de eerste Amerikaanse schrijver die de Nobelprijs voor Literatuur (1930) won. Lewis is vooral bekend door zijn roman Main Street die in 1920 verscheen. Het is een van de gouden grepen uit Reizen zonder John om zijn ontmoeting met Joe Amato te koppelen aan een bezoek aan Sauk Centre dat model stond voor het fictieve stadje Gopher Prairie in Main Street.

Het fenomeen mainstreet vertelt ons heel veel over het kolonisatieproces van de MidWest. Een zoektocht naar Amerika zou ons eigenlijk altijd eerst naar mainstreet moeten leiden, de plaats waar het in de MidWest allemaal begon. Joe Amato heeft het als historicus allemaal onderzocht. Sinclair Lewis deed hetzelfde als romancier. De mainstreet van Sauk Centre noemt Mak niet voor niets “de moeder aller mainstreets”. Met de roman loopt hij door de mainstreet van Sauk Centre en kijkt of hij Gopher Prairie bijna honderd jaar later nog herkennen kan. Bijna alles is veranderd. Alleen de Corner Drugstore en het oude bankgebouw staan er nog en voor wie Main Street gelezen heeft, zijn ze nog enigszins herkenbaar. De veranderingen kwamen snel. Toen John Gunther 25 jaar na het verschijnen van de roman Sauk Centre (alias Gopher Prairie) bezocht, herkende hij al bijna niets meer terug. Het stadje was welvarend geworden.

De mainstreet van Sauk Centre werpt ook licht op een van de grote thema’s van onze tijd: de toenemende spanning tussen lokaal en globaal. De Europese kolonisten die zich in Amerika vestigden, probeerden hun eigen cultuur te behouden. Ze importeerden producten uit het land van herkomst die in mainstreet verkocht werden. Mainstreet was een afspiegeling van de pioniersgeest en de lokale economie. Toch leken alle mainstreets in de Midwest op elkaar en werd een nieuwe Amerikaanse identiteit zichtbaar. Je zou het als een voorafbeelding van het huidige globalisme kunnen zien: in elke grote wereldstad zie je dezelfde wereldmerken. Een belangrijk kernbegrip uit de globalisering is niet voor niets “the global village”. De wereld is een dorp geworden en net als de pioniersstadjes heeft het een mainstreet die overal ter wereld herkenbaar is aan een skyline van wolkenkrabbers en de aanwezigheid van de logo’s van de wereldmerken.

Geert Mak vraagt zich af of voor de huidige wereld het internet de nieuwe mainstreet geworden is. Ook internet verbindt het lokale met het globale, het dorp met de wereld. Maar hij ziet toch één groot verschil. Waar je in mainstreet nog elkaar ontmoet, is internet vooral een mySpace geworden, waar de betrokkenheid op elkaar voor een groot deel is weggevallen. Kortom: internet is te individualistisch om als mainstreet te kunnen functioneren. Toch denk ik dat het concept van de mainstreet, die voorziet in de lokale behoeften maar in elk pioniersstadje hetzelfde lijkt, in wezen hetzelfde laat zien als internet, met het verschil dat de mainstreet een fysieke ruimte is waar je het gezicht van de ander nog ontmoeten kunt, terwijl internet een virtuele en gepersonaliseerde ruimte is, waarin het niet meer om de lokale gemeenschap draait, maar om het individu.

Na Sauk Centre gaat de reis naar Fargo (105.549 inwoners in 2010), een stad op de grens van Minnesota en North Dakota. Fargo ligt precies halverwege de oost- en de westkust van de Verenigde staten en meestal precies op de vouw van de kaart. Na Fargo begint het echte Westen. In de jaren zestig van de negentiende eeuw lag tussen Minnesota en North Dakota de frontier die in snel tempo steeds verder naar het Westen opschoof. “Na Fargo opent zich de ware leegte van Amerika”, schrijft Mak. Je kunt in North Dakota veertig mijl rijden zonder één huis tegen te komen.

De Interstate 94 snijdt kaarsrecht door de immense vlakten van de northern great plains. Er wordt geen stop gemaakt in Fargo en doorgereden naar Bismarck (61.272 inwoners in 2010), de hoofdstad van deze dunbevolkte staat. De naam van deze stad was een marketingtruc van de Northern Pacific Railway. Door de nederzetting in 1873 de naam te geven van de Duitse kanselier Otto von Bismarck hoopten ze Duitse kolonisten en investeerders aan te trekken. Het is de enige hoofdstad van de Amerikaanse staat die is vernoemd naar een buitenlandse staatsman.

In het oosten van North Dakota liggen beruchte badlands. Tegenwoordig zijn deze badlands ontsloten, maar nog in de jaren dertig toen Pyle er dwars doorheen reisde, kon je er beter niet zijn. Het was een soort death valley, vol botten van dieren terwijl op sommige plaatsen zwaveldampen opstegen. Voor de pioniers uit de negentiende eeuw die voor het eerst met deze ruige streek geconfronteerd werden, gaven de badlands ruimte aan Jeroen Bosch-achtige voorstellingen. Nog altijd zijn deze fantasieën springlevend in de Verenigde Staten, met name onder de bewoners van de MidWest. Mak schrijft over de reeks christelijke eindtijdthrillers (16 delen!) Left Behind van Tim LaHaye en Jerry B.Jenkins. In de VS werd Left Behind een bestseller met meer dan veertig miljoen verkochte exemplaren. Mak laat zien hoe sterk de Bijbelse verwachting over de Eindtijd in de Verenigde Staten leeft (met name in the Midwest) en hoe ze politiek wordt ingekleurd.

Volgende keer: Montana – Idaho – Washington

In 2010 volgde Geert Mak opnieuw de reis die John Steinbeck precies een halve eeuw eerder met zijn hond Charley dwars door de Verenigde Staten maakte. Travels with Charley verscheen in 1962, Reizen zonder John in 2012. Sindsdien zullen honderden (wellicht duizenden) lezers na het lezen van een van deze boeken (of beide boeken) deze reis zelf ook gemaakt hebben. Ik heb besloten thuis te blijven en de reis from coast to coast virtueel na te reizen. In mijn bagage zitten de kaarten uit de serie The Making of America (1982-1988) en Google streetview.
Deel 3: Wisconsin – Minnesota

Na het bezoek aan Chicago gaat de reis over de voormalige Route 12 (tegenwoordig de Interstate 94) naar het noorden. Op 10 oktober rijden John Steinbeck en Charley Wisconsin binnen. Wisconsin ligt ten Oosten van Lake Michigan en grenst in het Noordoosten aan Lake Superior. Het is het hart van de corn belt en 40% van de inwoners hier is, net als de familie van Steinbecks vader, van Duitse afkomst. Steinbeck is opgetogen over het landschap: velden, heuvels, bossen en meren. Hij schrijft over Winsconsin dat het land “droop van overdaad, de vette koeien en varkens glommen tegen het groen.”

Toch bleef Steinbeck niet lang in Wisconsin. Opnieuw jakkert hij door, ditmaal richting Minneapolis, de hoofdstad van Minnesota. Mak kan zijn tempo niet bijhouden en overnacht in Black Rivers Fall, in een truck rest area, en komt in gesprek met een oudere man over de politiek. Veel ouderen zijn teleurgesteld en boos en hebben geen vertrouwen meer in politici. Het gaat over onzekerheden door snelle maatschappelijke veranderingen en de verleiding van schijnzekerheden. Geert Mak meent dat de Republikeinen deze schijnzekerheden meer bieden door te vluchten in het verleden toen alles beter zou zijn. Amerika is een op drift geraakte samenleving van sociale stammen die geen binding meer met elkaar hebben. Degenen die in de zgn.”superzips” wonen (rijke enclaves rond grote steden) leven vaak op een andere planeet dan de middenklasse, laat staan de onderklasse.

Kort na deze stop wordt de grens van Minnesota overgestoken. De tweelingsteden Minneapolis-Saint Paul worden gepasseerd. Mak wil zijn vriend Joseph A. Amato zien, een historicus die gespecialiseerd is in regionale geschiedenis en veel over dorpsgemeenschappen heeft gepubliceerd, met name die in het Zuid-Westen van Minnesota. Hij kiest een andere route dan Steinbeck en buigt af naar het Zuid-Westen. Daar ontmoet hij in Marshall zijn vriend Amato.

Minnesota werd in 1858 als 32e staat aan de Unie toegevoegd. Vier jaar na de geboorte van de staat Minnesota verschenen de Homestead Acts. Deze wetten hielden in dat een hoofd van een huishouden een stuk land kon krijgen in het Westen van het land. Dit stuk land, met een limiet van 160 acres (ca. 65 hectare), kon voor een zeer lage prijs en soms ook gratis, verkregen worden. De koper moest beloven om er ten minste 5 jaar te blijven wonen, de grond te onderhouden, het te ontwikkelen en om er een huis met een bepaalde minimum afmeting te bouwen. De Homestead Act speelde dus een belangrijke rol bij de verovering van het Wilde Westen (West-Amerika) en het steeds verleggen van de westelijke grens. Deze wetgeving heeft miljoenen Europeanen aangemoedigd te emigreren naar de Verenigde Staten.

In de onafzienbare prairie schoten daarna de pionierstadjes uit de grond. Joe Amato neemt Geert Mak direct bij aankomst in Marshall mee naar het stadsarchief. De geschiedenis van Marshall begon in de zomer van 1872, tien jaar na de afkondiging van de Homestead Act. Een jaar later waren er al vier winkels en opmerkelijk, vier hotels. Weer een jaar later had Marshall zijn eigen krant. De mainstreet, het kloppende hart (en meestal was er ook niets meer dan dat) van elk pioniersstadje in het Westen, kreeg al in 1874, twee jaar na de stichting, houten trottoirs, ongetwijfeld een teken dat het Marshall voor de wind ging. In 1887 kwam er in Marshall zelfs een telefoonverbinding. Rond 1900 was Marshall uitgegroeid tot een stadje met drie banken, vijf hotels en zeven kerken.

Amato neemt Geert Mak ook mee naar het naburige Ghent, een pioniersstadje waar in 1881 twaalf Vlaamse boerengezinnen neerstreken. De BRT heeft er een documentaire over gemaakt. De enige overeenkomst met Vlaanderen, was dat Minnesota ook vlak was. Niet alle pioniers konden aarden in hun nieuwe vlakke land, maar ze moesten wel want meestal waren het arme boerengezinnen uit Europa die alle schepen achter zich verbrand hadden en voor wie de belofte, hen toegezegd door de Homestead Act, hun laatst strohalm geweest was.

Mak hoorde het aangrijpende verhaal van een Belg die steeds weer hoog in een windmolen klom om uit te kijken over de prairie naar het Oosten, naar zijn geliefde Vlaanderen. Het heimwee verteerde hem. Toen Mak het plaatsje Ghent in 2010 bezocht, telde toen 370 inwoners. Op de graven van de begraafplaats van de Sint Eloy leest hij allemaal Vlaamse namen: Blomme, Claes, Stassen, Rogge, Olieslager. Ghent is nog altijd een hechte gemeenschap, maar de nakomelingen van hun Vlaamse voorouders uit de negentiende eeuw zijn nu allang Amerikanen geworden.

Reisliteratuur Verenigde Staten
 
Inside U.S.A. (1947) van John Gunther
 
Voor iedereen die de Verenigde Staten en zijn geschiedenis wil leren kennen, is Inside U.S.A. van John Gunther (1901-1970) een standaardwerk. Geert Mak heeft het daarom in zijn bagage zitten. Het werd voor het eerst gepubliceerd in 1947 en was toen een van de best verkochte non-fictieboeken in de Verenigde Staten. Vanaf november 1944 bezocht Gunther in dertien maanden alle (destijds 48) Amerikaanse staten. Inside U.S.A. was het vierde in de reeks succesvolle “Inside”-boeken van Gunther. De serie begon in 1936 met Inside Europe, gevolgd door Inside Asia (1939) en Inside Latin America (1941). Gunther bezocht meer dan 300 gemeenschappen, waaronder 38 van de 43 Amerikaanse steden met meer dan 200.000 inwoners. Toen hij zijn reis maakte was Gunther al een bekende journalist en auteur. Deze status gaf hem toegang tot veel prominenten.
 
Ernie’s America: The Best of Ernie Pyle’s 1930′s Travel Dispatches (1989) van Ernie Pyle
 
In 1935 beëindigde Ernie Pyle (1900-1945) zijn functie als hoofdredacteur bij de Daily News om zijn eigen column te schrijven als een zwervende verslaggever. Van 1935 tot begin 1942, reisden Pyle en zijn vrouw (die hij in zijn columns steeds “that Girl who rides with me” noemt) door de Verenigde Staten, Canada en Mexico. Maar ook reizen ze door Midden- en Zuid-Amerika. Pyle’s column verscheen onder de naam Hoosier Vagabond was zes dagen per week in de kranten van het Scripps-Howard syndicaat. De columns werden populair bij lezers. Pyle kreeg na 1942 nationale erkenning en bekendheid als oorlogscorrespondent tijdens de Tweede Wereldoorlog. Geert Mak heeft tijdens zijn reis een exemplaar van Ernie’s America bij zich om na te kunnen gaan hoe de Staten die hij bezoekt er in de tweede helft van de jaren dertig bij lagen.
 
Driving Home – An American Scrapbook (2010) van Jonathan Raban
 
Jonathan Raban (1942-2023) schreef meer dan dertig jaar over beweging, over mensen en plaatsen in transitie, over reizen en bestemmingen die vaak niet bereikt werden. Maar zijn verhalen gaan ook over wat het betekent om ergens bij te horen en om je geworteld te voelen. Deze thema’s komen duidelijk naar voren in Driving Home – An American Scrapbook. Net als het boek van Ernie Pyle is het een bundeling van stukken die over langere tijd ontstonden. Pyle reisde in de jaren dertig door de VS en Raban ruim een halve eeuw later. Driving Home is deels een essay bundel en deels een dagboek.

Volgende keer: North Dakota