kwetsbare democratie

Gelezen in Afdaling in de hel (1915) van Ian Kershaw
woelige vrede, over de kwetsbare democratie in Europa na 1919

Afdaling in de helDe eerste reeks van Heimat (1984) begint in 1919. Paul Simon is te voet van het front teruggekeerd en staat plotseling in de deuropening van zijn ouderlijk huis. Zijn ouders denken dat ze een geest zien. Repin heeft een indrukwekkend schilderij gemaakt van een vergelijkbare situatie. Een dood gewaande echtgenoot is teruggekeerd uit de goelag en verschijnt in de kamer waar de familieleden op de grond genageld staan. Deze “inbraak” zal in 1919 in menig huishouden hebben plaatsgevonden. Het is een variatie op het verhaal van de verloren zoon. 1919 is misschien wel het Jaar van de Verloren Zoon: de soldaat keert terug in het ouderlijk huis. Je kunt het ook als een metafoor zien: Europa keert na zijn hellevaart terug naar huis.

Heimat
still uit Heimat, Fernweh (1984)
1919. Paul Simon is uit Frankrijk komen lopen terwijl zijn ouders, broers en zus veronderstelden dat hij gesneuveld was.

Dat huis is inmiddels grondig veranderd. In de Grote Oorlog zijn vier rijken ten ondergegaan: Het Russische keizerrijk, het Osmaanse Rijk, het Duitse Keizerrijk en het Habsburgse Rijk. Omdat West-Europa zich handhaaft, verbrokkelt met name de kaart van Midden-Europa door de ineenstorting van deze vier imperia. De Amerikaanse president Woodrow Wilson had in januari 1918 zijn 14 punten gepresenteerd. Een van de belangrijkste punten ging over het zelfbeschikkingsrecht der volkeren. De verliezers van de oorlog, Duitsland en Oostenrijk-Hongarije voorop, wisten dat de etnische minderheden na de oorlog hun natiestaat zouden eisen en dat de geallieerden daarin zouden toestemmen.

Alleen al in het Habsburgse Rijk leefden meer dan tien bevolkingsgroepen en die zouden (bijna) allemaal hun eigen natiestaat krijgen. De Polen, Tsjechen (samen met de Slowaken), de Hongaren en de Slovenen (samen met de Kroaten, Serviërs en Macedoniërs) kwamen na 1919 in opvolgerstaten te wonen: Polen, Tsjechoslowakije, Hongarije en Joegoslavië. Dat waren republieken met een parlementaire democratie. Maar zoals Kershaw schrijft: “In de opvolgerstaten was de parlementaire democratie nog een teer bloemetje dat niet bepaald in vruchtbare bodem was geplant.”

Europa 1920
Na de Eerste Wereldoorlog kreeg Roemenië een enorme gebiedsuitbreiding doordat het Transsylvanië kreeg met een grote Hongaarse minderheid. Maar vooral de Duitse minderheden in Sudetenland (West-Tsjechië) en Polen zouden uiteindelijk leiden tot de volgende grote wereldbrand.

In het derde hoofdstuk (“woelige vrede”) van De afdaling in de hel geeft Kershaw goede samenvattingen van de ontwikkelingen na 1919 in elk van de nieuwe democratieën die na de Eerste Wereldoorlog het licht zagen. Het interbellum betekende voor mij altijd een focus op de Weimar Republiek, Italië en de Sovjet-Unie, waarschijnlijk omdat haar daar echt goed mis ging. Maar ook in andere landen liep het uit de hand. In Spanje vestigde zich onder Miguel Primo de Rivera een militaire dictatuur, in Polen in 1926 onder Józef Klemens Piłsudski. En in Hongarije heerste in de zomer van 1919 zelfs een toestand van chaos. Op 21 maart van dat jaar werd in Hongarije een sovjetrepubliek uitgeroepen.

In de opvolgerstaten was de parlementaire democratie nog een teer bloemetje dat niet bepaald in vruchtbare bodem was geplant.

Ian Kershaw

Zeker niet alleen de Weimar Republiek was instabiel. In zekere zin was de Weimar Republiek in de tweede helft van de jaren twintig veel minder instabiel als menig andere jonge democratie in het nieuwe Europa. Toen de (hyper)inflatie eenmaal weer onder controle was, kon Duitsland gaan opkrabbelen. In Polen was dat niet het geval. De hyperinflatie van november 1923 raakte ook Polen en de nieuw ingevoerde munt, de złoty, kwam in 1925 alweer onder hoge druk te staan.

Ian Kershaw heeft ervoor gekozen om in het hoofdstuk “woelige vrede” geen aandacht te besteden aan de oprichting van de de Paneuropese Unie in 1922. De naam van Richard_Coudenhove-Kalergi, de oprichter van de oudste Europese eenheidsbeweging, laat hij pas vallen in hoofdstuk 9 (“vreedzame veranderingen in de duistere decennia”).

stream of consiousness

gelezen: Hersenschimmen (1984) van J.Bernlef

HersenschimmenDe roman Hersenschimmen kende ik sinds het verschijnen in 1984 van naam en al jaren had ik mij voorgenomen dit boek te gaan lezen. Pas toen mijn moeder Alzheimer kreeg, kwam het boek langs onverwachte weg naar mij toe. Hersenschimmen is één lange monologue intérieur van Maarten Klein, een zeventiger die steeds vaker geplaagd wordt door vergeetachtigheid. We volgen het proces van toenemende dementie vanaf het moment dat hij met zijn vrouw Vera een huis aan de Amerikaanse Oostkust bewoont. Langzaam maar zeker wordt duidelijk dat Maarten thuis niet meer te handhaven is. Hij dwaalt ‘s nachts door het huis, loopt zonder jas de winterkou in en verwart personen met elkaar.

Eerst komt er thuiszorg maar tenslotte belandt hij in een verpleeghuis. Bernlef maakt gebruik van een verteltechniek die stream of consiousness wordt genoemd. De lezer komt komt zo in het hoofd van de hoofdpersoon te zitten. Maarten verliest zijn grip op de werkelijkheid, omdat hij ook de grip op de taal verliest. Zijn zinnen worden steeds korter. De discontinuïteit neemt steeds meer toe. Op de laatste bladzijden van de roman is het ontbindingsproces van Maarten’s gedachten zo ver gevorderd dat de taal erodeert. Om met de Chandos-Brief van Hugo von Hofmannstal te spreken: “De abstracte woorden waar de tong zich begrijpelijkerwijs van moet bedienen om enig oordeel het licht te doen zien, vielen in mijn mond uiteen als rotte paddenstoelen.”

Hersenschimmen [ nl.wikipedia.org ]

100 jaar oktoberrevolutie

gisteren gezien op BBC2: Countdown to revolution
gelezen in De afdaling in de hel van Ian Kershaw over de Oktoberrevolutie

OktoberOp 7 november is het honderd jaar geleden dat in Petrograd (zoals Sint-Petersburg in 1917 heette) de Oktoberrevolutie (volgens de Juliaanase kalender was het op 24 oktober 1917) plaatsvond. In de media zal er deze maand dus veel teruggekeken worden op de Russische Revolutie van 1917. Gisteren was op BBC2 de documentaire Countdown to revolution te zien, waarin vanaf 245 dagen vóór 7 november 1917 wordt teruggekeken op de ontwikkelingen die tot de Russische Revolutie hebben geleid.

Ruslandhistoricus Orlando Figes schreef naast een boek over de Krimoorlog ook een boek over het revolutionaire Rusland. In Revolutionair Rusland 1891-1991 schrijft hij: “Toen de bolsjewieken de macht grepen, bleven de theaters en restaurants gewoon open en ook de trams bleven volgens de dienstregeling rijden. De revolutie van oktober was een staatsgreep die slechts door een kleine minderheid van de bevolking werd gesteund.” (bron)

Dat is een heel ander verhaal dan verteld wordt in Октябрь (1927) van Sergei Eisenstein. In deze beroemde propagandafilm, die ter gelegenheid van het tienjarige jubileum van de Russische Revolutie werd gemaakt, wordt de revolutie juist voorgesteld als een beweging van mensenmassa’s. De bolsjewistische elite had besloten dat de revolutie als hét momentum van het volk moest worden herinnerd.

Октябрь – Десять дней, которые потрясли мир Oktober – tien dagen die de wereld schokten (1927) van Sergei Eisenstein
Toen de bolsjewieken de macht grepen, bleven de theaters en restaurants gewoon open en ook de trams bleven volgens de dienstregeling rijden.

Orlando Figes

Eisenstein pleegt dus ware geschiedvervalsing. Acht jaar later zou Leni Riefenstahl een andere beroemde propagandafilm maken. Maar ditmaal waren de massa’s wél echt.

The Russian Revolution of 1917 is one of the most controversial events of the 20th century. Three men – Lenin, Trotsky and Stalin - emerged from obscurity to forge an entirely new political system. In the space of six months, they turned the largest country on earth into the first Communist state. Was this a triumph of people power or a political coup d’etat that led to blood-soaked totalitarianism? A hundred years later, the Revolution still sparks ferocious debate. This film dramatizes the 245 days that brought these men to supreme power. As the history unfolds, a stellar cast of writers and historians, including Martin Amis, Orlando Figes, Helen Rappaport, Simon Sebag-Montefiore and China Mieville, battle over the meaning of the Russian Revolution and explore how it shaped the world we live in today.
 
Bron: bbc.co.uk

Oktoberrevolutie [ nl.wikipedia.org ]

poeslief gekat

zaterdagmiddag opnieuw gezien: Stage Door (1937)

Stage DoorStage Door (1937) van Gregory La Cava is na tachtig jaar nog altijd leuk om te zien. Net als Dinner at Eight (1933) is deze komedie een bewerking van een toneelstuk van George Simon Kaufman en Edna Ferber. Het is ook een echte talkie met gevatte dialogen, waarbij de actrices elkaar in snel tempo afwisselen. Stage Door gaat over de Footlights Club, een kosthuis in New York voor jonge vrouwen die ervan dromen die ene rol te bemachtigen die hen beroemd kan maken. Een soort America’s Next Topmodel avant la lettre. De communicatie tussen de meisjes is meestal doordrenkt met “poeslief” venijn.

De hoofdrollen worden gespeeld door twee grote vedettes uit de jaren dertig: Ginger Rogers (1911-1995) en Katharine Hepburn (1907-2003). Rodgers speelt de sarcastische vaudeville danseres, Hepburn de vrijgevochten rijkeluisdochter. De rol van Jean Maitland (Rodgers) herinnert me soms aan die van Kitty Packard (Jean Harlow) in Dinner at Eight, al speelt Rodgers zeker niet het domme blondje.

Andere rollen zijn voor Gail Patrick (1911-1980) die de queen bee Linda Shaw speelt, die onophoudelijk aan het katten is met Jean Maitland. Ook Lucille Ball (1911-1986) heeft een kleine rol. Tussen de krengetjes zit ook een lief meisje, gespeeld door Andrea Leeds.

stage door
jaren dertig affiche

Stage Door is weliswaar een komedie, maar laat ook zien hoe hard het leven tijdens de Grote Depressie was voor jonge vrouwen die een rol op Broadway ambieerden. Alles leek in de crisisjaren in New York om vermaak te draaien, in werkelijkheid moesten de meeste New Yorkers zien te overleven.

Stage Door [ imdb.com ]

50 jaar Pink Floyd

Pink Floyd Exhibition – Their Mortal Remains
nog tot en met 15 oktober in het Victoria & Albert Museum in Londen

Op 5 augustus 1967 verscheen The Piper at the Gates of Dawn, het allereerste album van Pink Floyd. Ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag is er in het Victoria & Albert Museum in Londen de tentoonstelling Their Mortal Remains te zien. Liefhebbers van Pink Floyd die aankomende week nog wat tijd en geld over hebben, zouden nog snel even naar Londen moeten gaan, want volgend weekend sluit de tentoonstelling weer.

Their Mortal Remains
website van het Victoria & Albert Museum
The Piper at the Gates of DawnPink Floyd’s debut album, The Piper at the Gates of Dawn, was released in the UK on 5 August 1967, and two months later in America – arriving in a sleeve with kaleidoscopic band portraits taken by fashion photographer Vic Singh. Singh wanted an image that complemented the music. He shot the cover photo at his studio near London’s Bond Street, through a prism lens given to him by George Harrison. The split imagery and the band’s boutique clothing – including Syd Barrett’s silk Thea Porter shirt – reinforced their otherworldly image.
 
Bron: vam.ac.uk

pinkfloydexhibition.com

90 jaar geluidsfilm

Vandaag is het 90 jaar geleden dat The Jazz Singer in première ging
de allereerste succesvolle “talkie” in de geschiedenis
The Jazz Singer
The Jazz Singer is een Amerikaanse muziekfilm die op 6 oktober 1927 door Warner Music werd uitgebracht, en is bijzonder omdat hij herinnerd wordt als de eerste geluidsfilm die in meerdere theaters in Amerika draaide. Dit is niet geheel waar, er bestaan oudere films met geluid, maar die werden geen enorm succes als The Jazz Singer. Al Jolson had de hoofdrol, en het was de eerste van een serie zogenaamde sprekende films met hem. Feitelijk is er maar een paar minuten echt gezang in deze film. Jolson zingt het nummer “Mammy” twee keer, en heeft een paar regels tekst. De rest van de soundtrack van de film is muziek, en er wordt veel gewerkt met de standaard kaarten met tekst uit de stomme film, in plaats van met gesproken opnames. De film was een grote hit, en bewees aan Hollywood dat sprekende films veel geld konden opleveren. Hij opende de deur naar de evolutie van de film met geluid, en dit was het begin van het einde van de stomme film.
 
Bron: nl.wikipedia.org
The Jazz Singer