De Romantiek is een historische periode die we grofweg situeren tussen 1790 en 1830. Tegelijkertijd is het een tijdloze geesteshouding waardoor het mogelijk is de historische Romantiek te actualiseren. De Duitse filosoof Rüdiger Safranski lijkt in de Romantiek te wonen. Toch kan hij als geen ander het huis van de Romantiek van buitenaf beschrijven en toont zich daarin een post-romanticus. Niet voor niets schreef hij zijn eerste biografie juist over Schopenhauer die er middenin leefde en er toch al afstand van had genomen. In zijn essaybundels Hoeveel globalisering verdraagt een mens? en Hoeveel waarheid heeft een mens nodig? verbindt Rüdiger Safranski de actualiteit met het denken uit de Romantiek. Het was daarom niet echt een verrassing toen hij een paar jaar geleden eindelijk een boek over de Romantiek zélf schreef Romantik Eine deutsche Affäre.

Die Romantik, neben dem Idealismus der Inbegriff des deutschen Geistes, ist in aufgeklärten Zeiten an den Rand gedrängt worden. Rüdiger Safranski holt sie für uns ins Zentrum zurück. Er beschreibt die Romantik als Epoche, ihre Zeitgenossen Tieck, Novalis, Fichte, Schelling, Schleiermacher oder Dorothea Veit, die für die Entfesselung des Genies stehen, für den Aufbruch ins Grenzenlose, für die Lust am Experiment. Und er erzählt die Geschichte des Romantischen, die bis heute fortlebt. Sie handelt von der Karriere des Imaginären und führt über Heine, Richard Wagner, Nietzsche und Thomas Mann bis in die Gegenwart – die Biographie einer Geisteshaltung. (Bron: hanser.de)

Rüdiger Safranski einer der bedeutendsten und kompetentesten Kenner deutscher Kulturgeschichte und bekannt vor allem durch seine Monografien über Heidegger, Nietzsche und Schiller, erzählt in seinem Bestseller Romantik Eine deutsche Affäre erhellend, wie der romantischen Epoche das Romantische erwächst. Es ist eine sehr deutsche Geisteshaltung, die Goethe für krank hält, die aber Weltkarriere macht. Das romantische Gefühl ist immer auch eine Abwehrreaktion auf den Wandel der Welt, auf die industrielle Revolution im 19. Jahrhundert. Die Romantiker setzen die Poesie gegen das Nützlichkeitsdenken; das Irrationale gegen die Entzauberung der Welt. Ein wenig weltfremd sind sie und verstiegen.

Bron: aspekte.zdf.de

Rüdiger Safranski – Porträt [ zdf.de ]

Het woord Heimat is eigenlijk onvertaalbaar. Je kunt het zeker niet vertalen met ‘vaderland’ want dat is mannelijk, terwijl Heimat vrouwelijk is en onmiddellijk verbonden is met de aarde, die behalve vrouwelijk ook moederlijk is. ‘Moederland’ zou eerder in aanmerking komen, of ‘thuisland’ omdat het woord ‘Heim’ erin zit. Wanneer je de Duitse filmreeks Heimat in zijn geheel ziet, dan blijkt Heimat niet alleen een lokatie maar ook een tijd te omvatten. Heimat gaat dus dieper dan het horizontale Boden, het is ook de verticale lijn van het Blut. Kortom, Heimat is de tijdloze verbondenheid met de moederschoot, de oorspronkelijke Lebensraum. Zo, de hoge woorden zijn eruit. Al zijn ze door de nazi’s nog zo misbruikt, ik geloof niet dat er in het Nederlands woorden bestaan die deze mystieke betekenis zo krachtig uitdrukken. Als onze taal ‘het huis van het Zijn’ is, zoals Heidegger eens heeft opgemerkt, dan voel ik mij thuis in een huis met Duitse fundamenten: Die Sprache ist das Haus des Seins. In Heimat komt het allemaal aan bod, inclusief de studenten die staan te ‘heideggeren‘ aan de zijlijn van het voetbalveld.

Maar nu naar Heinrich Heine. Hij leefde honderd jaar vóór de eeuw van Heimat en verliet net als Paul Simon zijn geboortegrond. Reden: de censuur die in Pruisen was afgekondigd na de julirevolutie van 1831. Heine vluchtte naar Frankrijk, zoog zich daar vol met liberale opvattingen en bekritiseerde de Restauratie en het opkomende nationalisme. Als jongen van dertien had hij in Düsseldorf de troepen van Napoleon binnen zien trekken en was hij onder de indruk geraakt van de idealen van de Franse Revolutie. Voor Pruisen werd hij zo een landverrader. Nadat hij in 1843 nog eenmaal voor een paar weken naar zijn Heimat was teruggekeerd voor een bezoek aan zijn uitgever en aan zijn moeder in Hamburg , schreef hij in Parijs zijn satirische epos, waarin hij oprechte vaderlandsliefde en kritiek op datzelfde Pruisische vaderland fijnzinnig met elkaar verenigde. Na publicatie in 1844 werd Deutschland. Ein Wintermärchen in Pruisen verboden en koning Friedrich Wilhelm IV van Pruisen kondigde zelfs een arrestatiebevel af waardoor Heine geen tweede keer kon terugkeren. De hele negentiende eeuw zou het epische gedicht als een schandschrift beschouwd worden, ook toen de censuur werd opgeheven. Maar de eeuw daarop zouden de nazi’s zijn boeken zelfs gaan verbranden en bleek dat Heine profetische woorden had gesproken.

Het aardige van Deutschland. Ein Wintermärchen is dat je met dit epische gedicht niet alleen een reis door de geschiedenis maakt, maar ook een reis door Duitsland. Heine komt bij Aken de grens over, reist dan via Keulen, Hagen, Paderborn naar Hamburg. De spoorwegen bestonden in 1843 nog net niet en de reis gaat nog per koets. In Keulen ziet Heine de beroemde dom die dan al bijna zes eeuwen bestaat, maar nog steeds niet voltooid is. In 1842 heeft koning Friedrich Wilhelm IV van Pruisen echter besloten om de dom te laten voltooien. Niet zozeer vanuit religieuze maar vooral vanuit prestigieuze overwegingen, want de Keulse dom zou in 1880 met 157 meter het hoogste gebouw van Europa worden en met name dat feit telde. Maar Heine is juist blij dat hij de torens van de dom in 1843 nog impotent aantreft en bezingt ze satirisch als een monument van Duitsland’s kracht. Zo streek hij de trotse nationalisten tegen de haren in en dat werd hem dus niet bepaald in dank afgenomen: hij werd gestraft met een leven in ballingschap.

Niet alleen zijn vaderland, maar ook het katholieke geloof kregen van Heine een satirische behandeling. Ook hier gaf hij weer blijk van zijn vrijheidsliefde en afkeer van censuur. We zien ook dat Heine zijn beroemde uitspraak over boekverbranding baseerde op de Middeleeuwse ketterverbrandingen. Hij keek achterom en wist dat het verbranden van het woord tenslotte weer tot het verbranden van het vlees zou leiden.

König Friedrich Wilhelm IV. will mit seiner Teilnahme am Dombaufest zu Köln am 14.August 1842 die Aussöhnung zwischen Staat und Kirche demonstrieren. Gemeinsam mit Erzbischof von Geisel legt er den Grundstein zum Weiterbau. Zugleich ist der Dom ein nationales Symbol: Seine Vollendung bedeutet auch, dass sich der Traum von einem neuen Heiligen Römischen Reich deutscher Nation erfüllen könnte. Nun soll es künftig einen vollendeten Dom geben, eine Stein gewordene Verklärung des Mittelalters, für einen Herrscher von Gottes Gnaden. Gemeint ist der König von Preußen. Ein zweites Dombaufest findet am 14.August 1848 statt. An ihm nehmen 300 Abgeordnete der Frankfurter Nationalversammlung, Johann, Erzherzog von Österreich und der preußische König, Friedrich Wilhelm IV. teil. Das Volk jubelt wenige Monate nach der Revolution dem Monarchen zu. Die Veranstaltung scheint wie ein Vorgriff auf ein neues Deutsches Reich. Bereits 1248 war der Grundstein gelegt worden. Nach 250 Jahren Bauzeit wurden die Arbeiten eingestellt und werden jetzt unter der Schutzherrschaft des Königs wieder aufgenommen. Erst am 15.10.1880 wird der mit 157 Metern höchste Bau Europas nach 623 Jahren vollendet.

Bron: preussen-chronik.de

integrale tekst [ Project Gutenberg ]

Nu Brideshead Revisited weer verfilmd is, worden er bijna onvermijdelijk vergelijkingen gemaakt met de tv-serie uit 1981. Voordat ik de bioscoopfilm ga zien, kijk ik eerst nog eens naar de serie. Vanwege de veel langere duur worden in de serie alle verhaallijnen uit het boek van Evelyn Waugh vrij nauwgezet gevolgd, terwijl voor de bioscoopfilm dramatisch geknipt moest worden. Religie speelt in het boek uit 1945 een belangrijke rol en in de film merk je dat vooral in de mijmerende voice over van de hoofdfiguur Charles Ryders. Af en toe moet ik sterk denken aan de roman The End of the Affair van Graham Greene uit 1951, waarin het geloof ook een hoofdthema is. Er is overigens een heel duidelijke verwantschap tussen beide schrijvers. Graham Green en Evelyn Waugh bekeerden zich beiden tot het rooms-katholicisme, resp. in 1926 en 1930. Onder intellectuelen is dat betrekkelijk zeldzaam en in Engeland al helemaal. Bovendien schreven ze hun bekendste werk halverwege de vorige eeuw en gingen vanuit hun religieuze achtergrond een boeiende dialoog aan met het existentialisme.

Brideshead Revisited vertelt het verhaal van Charles Ryders relatie met de aristocratische familie Flyte. Charles ontmoet in Oxford de jongste zoon van de familie, Sebastian Flyte, en ze gaan een vriendschap aan. Uiteindelijk neemt Sebastian Charles mee naar zijn voorvaderlijk huis, Brideshead Castle, waar Charles de rest van de familie ontmoet. Al gauw blijkt dat de katholieke familie een aantal pijnlijke geheimen verborgen houdt: de vader van Sebastian (en zijn broer Brideshead en zijn zusters Julia en Cordelia) heeft het katholieke geloof opgegeven en woont in Venetiëmet een minnares. Terwijl Charles op Brideshead woont, raakt Sebastian steeds verder verslaafd aan alcohol en verhuist tenslotte naar Afrika. Charles Ryder vervreemdt van de Flytes, tot hij Julia jaren later op een boot naar Engeland ontmoet. Ze besluiten beide te gaan scheiden om met elkaar te kunnen trouwen, maar Julia’s vader gooit roet in het eten. Op zijn sterfbed bekeert hij zich, en Julia besluit dat ze niet langer in zonde kan leven (aangezien de Katholieke Kerk echtscheiding sterk afkeurt). Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt Charles op Brideshead gestationeerd, maar de gehele familie is intussen weggetrokken.

Bron: nl.wikipedia.org

Brideshead Revisited [nl.wikipedia.org] | Brideshead Revisted 2008 [movie2movie.nl]