Het gebeurt wel vaker dat ik na het lezen over een bepaalde periode in de geschiedenis gelijk doortuimel naar de kunst uit die periode. Waar politieke gebeurtenissen de buitenkant van de geschiedenis tonen, laat de kunst de binnenkant zien. De laatste weken heb ik verslag gedaan over de Eerste Wereldoorlog, waarover ik gelezen heb in tenminste drie boeken: voornamelijk in De Eerste Wereldoorlog van John Keegan, daarnaast het tweede hoofdstuk van In Europa van Geert Mak en tenslotte in Eeuw van uitersten, de korte twintigste eeuw 1914-1991 van Eric Hobsbawm.

Dit weekend haalde ik ook mijn scriptie geschiedenis over het ontstaan van de moderne kunst weer eens tevoorschijn, die ik 25 jaar geleden schreef voor mijn VWO-examen. In diezelfde tijd keek ik met rode oortjes naar de serie documentaires De Schok van het Nieuwe van Robert Hughes, die de NOS in het najaar van 1981 uitzond. Het valt me op dat ik als 18-jarige al precies in dezelfde dingen geinteresseerd was als tegenwoordig en dat ik in veel opzichten toen al evenveel wist als nu. In de 25 jaar die achter me liggen, heeft die kennis zich ‘slechts’ verdiept. Karl Popper heeft natuurlijk gelijk wanneer hij stelt dat kennis altijd groeit en dat kennis daarom nooit ‘af’ kan zijn. Het interpreteren gaat dus altijd verder en het laatste woord is nooit gezegd. De vraagstelling van mijn onderzoek: “waarom gaat men de zichtbare werkelijkheid in de kunst tot een probleem maken en anders af- en uitbeelden?” blijft in zekere zin nog steeds onbeantwoord. Het blijft geheimzinnig waarom de kunst 100 jaar geleden zo ingrijpend veranderde.

De avant-garde schilderkunst waaierde tussen 1870 en 1920 uit in een delta van ismen voordat het in een zee van modernisme en later post-modernisme zou uitmonden. Want tegenwoordig kan eigenlijk alles weer. Ik kwam bijna onvermijdelijk in de geijkte tunnelvisies en simplificaties terecht: koppelde met het grootste gemak de formulering van de relativiteitstheorie uit 1905 aan de kubistische ruimte, de harde kleuren en scherpe lijnen van fauvisme en expressionisme aan een moedwillige breuk met het verleden, het dadaisme als cynisische reactie op een cultuur die haar vooruitgangsideaal aan stukken had zien vliegen. De Eerste Wereldoorlog zag ik toen ook al als hét kantelmoment uit de twintigste eeuw. Niet alleen verdween in 1919 het oude Europa, ook de oude kunst had plaats gemaakt voor het modernisme. Kenmerkend voor de vroege periode van het modernisme is de verbrokkeling, de deformatie. Het is alsof de zichtbare werkelijkheid op de ontleedtafel is gelegd en aan alle kanten wordt opengesneden.

Dit jaar is het 100 jaar geleden dat Picasso les demoiselles d’Avignon schilderde: het begin van het kubisme en eigenlijk ook het officiële begin van de moderne schilderkunst. Honderd jaar later worden we elke dag zo overspoeld met beelden dat we bijna nergens meer van opkijken. Maar voor het publiek van toen was dat schilderij een grote schok en Robert Hughes wist die schok prachtig te reconstrueren. Alles raakte in een stroomversnelling en opeens ging het heel hard. Zes jaar later presenteerde Malewich zijn ‘zwarte vierkant’. De kunstcritici verzuchtten: “alles waar we van hielden is verloren. We zitten in de woestijn. Voor ons staat een zwart vierkant tegen een witte achtergrond.” Nog voordat de Eerste Wereldoorlog begon, was de schilderkunst al om zeep geholpen…

Schuld en Boete blijft voor mij een van de allermooiste boeken die ik ooit gelezen heb. Je kunt het lezen als een misdaadroman, maar het is tenslotte veel meer dan dat. De roman overstijgt het gegeven van de moord en bereikt het tijdloze domein van de menselijke ziel. Eigenlijk is het ook niet één verhaal, maar net zoals bijvoorbeeld dat andere boek van Dostojewsky De Gebroeders Karamazov, een hele cluster van verhalen.

In de eerste plaats is Schuld en Boete het verhaal van de student Raskolnikov die een moord pleegt, omdat hij wil ontsnappen aan de morele wet. Hij wil zichzelf tot wet maken en niet zoals in zijn ogen zijn als de verachtelijke massa die uit lafheid gehoorzaamt aan die wet. Hij pleegt een moord voor een idee, een idee die hij koestert als de grootste vrucht van zijn genie. De trots gebiedt hem vervolgens om flink door te bijten. En dat begint al met de voorbereidingen van die moord, waarin we hem zien ijsberen door de straten van Sint Petersburg, koortsachtig bezig met de vraag: “Zal ik het doen?” Helemaal moeilijk wordt het voor hem als blijkt dat zijn geplande roofmoord uitloopt in een dubbele moord omdat er onvoorziene dingen gebeuren. Die wirwar van straten en bruggen in Sint Petersburg vormen later ook het parcours waardoor hij, eenmaal als dader en slachtoffer van ‘zijn idee’, wordt voortgejaagd door zijn eigen geweten.

de BBC-productie met John Simm in de hoofdrol, werd in 2002 opgenomen op de lokatie waar Dostojewsky zijn verhaal laat afspelen: de Sennaja Plosjad in Sint Petersburg. Twee jaar geleden ben ik er zelf wezen kijken. Samen met een goede vriend voer ik met een boot over de Fontanka, onder de bruggen door van de Sennaja Plosjad. Hier was het, ik herinnerde me de beelden uit de film, en kon in mijn fantasie het leven in de negentiende eeuwse Sint Petersburg weer tot leven brengen. Ook hoorde ik de muziek uit de film weer. Helaas heb ik nog niet kunnen achterhalen wie de componist is. De track van Crime and Punishment valt evenals het hoofd van Raskolnikov uiteen in twee delen: eerst is er de zoete, maar pijnlijke viool die herinnert aan zijn jeugd en aan alles wat goed is. Daarop volgen hectische klanken die de manische achtervolging van zijn geweten hoorbaar maken.

 

Dit clair-obscur van goed en kwaad, deze uiteindelijke dimensie waarin het menselijke bestaan zich afspeelt, is de tijdloze lokatie waar Dostojewsky zijn verhaal laat afspelen. Met een chirurgische precisie volgt hij de bewegingen in het hart. Het magistrale van Schuld en Boete is de wijze waarop Dostojewsky met de figuur van Raskolnikov een uitvergroting maakt van het schemergebied tussen goed en kwaad, tussen trots en nederigheid, een gebied waar we ons met een eerste oprechte poging tot zelfonderzoek meteen al middenin bevinden. Raskolnikov komt mij soms zo nabij, dat ik ervan schrik. Hoe kan Dostojewsky zo goed weten wat er zich in de diepte van mijn hart afspeelt?!

De Orthodoxie speelt in Schuld en Boete en in de Gebroeders Karamazov een centrale rol. Beide boeken hebben een tekst uit het Evangelie als motto. Bij het laatste boek is dat een tekst uit het Evangelie van Johannes over de noodzaak van het sterven om opnieuw geboren te kunnen worden. Het motto van Schuld en Boete is het Evangelie van de Opwekking van Lazarus. Dostojewsky’s thematiek is universeel, het draait om het worden van een nieuwe mens door een innerlijke revolutie. Het is veelzeggend dat Dostojewsky deze vindt in het berouw. Berouw tegenover God in de eerste plaats, want Hij is de Goede, de Zon der Gerechtigheid die onze harten doorlicht. Zonder God is de mens overgeleverd aan zijn driften. Een typerende uitspraak van Dostojewsky is daarom niet voor niets: “Als God niet bestaat, is alles geoorloofd.”

Voor hem is het berouw dus de enige manier om een nieuw mens te worden. Hij beleefde de opkomst van het socialisme, maar wist dat de Nieuwe Mens en de socialistische heilstaat eigenlijk materialistische utopiën waren. Het is alsof hij de tirannie van het communisme die zijn land de volgende eeuw bijna 75 jaar in zijn greep zou krijgen al voorvoelde, want hij schreef een boek over het opkomende socialisme onder de veelzeggende titel Boze Geesten. Innerlijk had hij begrepen dat de werkelijke revolutie dieper ligt dan een sociale omwenteling, precies zoals Christus het ook zegt: “Mijn Koninkrijk is niet van deze wereld.” Het gaat om een innerlijke verandering, die begint met het afstand doen van het oude. Dat zoiets niet vanzelf gaat, wordt met de zieleroerselen van Raskolnikov haarfijn beschreven: tot het laatste toe vecht hij voor zijn idee, blijft hij trots en veracht hij degene (in zichzelf!) die tot ‘laf’ berouw wil komen. Hij spuugt erop. Toch is er iets in hem dat tot berouw wil komen. Rechercheur Porfiri toont zich een groot mensenkenner wanneer hij zegt: “de moordenaar komt vanzelf naar mij toe omdat zijn zenuwen het begeven. En omdat hij thuis wil komen.”

Schuld en Boete is daarnaast ook het verhaal van de prostituee Sonja die haar waardigheid heeft verloren maar toch in haar berouw een rein geweten heeft, de trotse maar waardige Dunja, de zuster van Raskolnikov en ook van zijn moeder die ziekelijk aan hem hangt. Het is ook het tragische verhaal van Swidrigailov die zijn lijden uiteindelijk niet aanvaarden wil en daaraan de uiterste consquentie verbindt. En niet te vergeten: speurneus Porfiri, in deze BBC productie verrukkelijk gespeeld door Ian McDiarmid.

De aantrekkingskracht van een intelligente en charmante rebel

“He is intelligent and sexy, but not in a conventional way. He can combine charm with arrogance and that is essential for Raskolnikov. This has to be the man you want desperately to get away with murder.
 
“Raskolnikov is a timeless, rootless, disillusioned angry young man and his own existential problems are especially relevant today.”
 
acteur John Simm over het karakter Raskolnikov

Dichtbij Sennaja Plosjad, of Hooiplein, leidt een scheve trap in een gebouw naar een gedeukte metalen deur. Door een spleet is een donkere zolder vol puin en brokstukken te zien. De muren van het trapportaal zijn volgespoten met graffiti over Rodja, de bijnaam van bijlmoordenaar Raskolnikov die een woekeraarster het hoofd spleet.

Rodja, we staan achter je, schreef een persoon. Don’t do it, staat ergens in het Engels. Volgens Dostojevski-fanaten is dit het appartement van Raskolnikov, een van de beroemdste protagonisten uit de Russische literatuur.

Bron: Sint-Petersburg is al eeuwen een bron van inspiratie voor schrijvers

Raskolnikov forever!

At the top of the staircase, you stand next to the graffiti-filled wall that’s painted a dull green on the bottom half, an old white on the top. Raskolnikov’s door is in front of you, a thick, dark, almost purple color and secured with a metal lock. The lock looks newer than the door, though the door is metal and probably not that old. Not knowing what to do with yourself, you turn to read the carved graffiti. Where’s the axe? Don„t kill Radyo. Raskolnikov will fight them all. You lost your soul, Rodya. There is a smiley face carved into the wall, large teardrops of blood falling beneath it. Free your mind from temptation. Shine on you crazy, Napoleon. The man is at the door. . .hide the bloody rags. Raskolnikov wasn„t black so he didn„t graffiti, but I am so I do graffiti. And there’s a little drawing of an axe falling toward the head of a screaming stick figure and a phrase in Russian. You linger over the phrase carved in the paint in Russian. It’s not the only language carved into the white paint that you don„t understand.

Raskolnikov forever!
Dostojewsky’s romanfiguur leeft in de 21e eeuw nog steeds en spreekt jongeren over de hele wereld aan om zijn onconventionele en trotse houding. Ivan Karamazov uit zijn laatste boek is eenzelfde karakter maar heeft bij mijn weten nog geen eigen trap met graffiti.

You recognize French, Spanish, some Italian, German, even Japanese, and you„re sure some words scrawled in irony or tribute are in Finnish or Swedish, but you can„t be sure which. Then, you move to the door, slowly, because your steps seem loud. Lifting the bulky padlock you peer through the crack. Everything is gray. The gray of heavy dust and grime, the gray of age and dirt, layers the floor and clings to the faded, striped wallpaper. Even the light seems dark gray.

Bron: Dostoewsky Walk

crimeandpunishment

Olympus brengt al enige jaren gezaghebbende werken uit tegen midprice. Dus heb ik al aardig wat van die werken op de plank staan: drie biografieën over Schopenhauer, Nietzsche en Heidegger van Rudiger Safranski, Overvloed en Onbehagen van Simon Schama, en Berlijn en Stalingrad van Anthony Beevor.
En nu is daar een derde boek over de oorlog bijgekomen: De Eerste Wereldoorlog van John Keegan. Gisterenavond een begin gemaakt. Meestal gebruik ik het web erbij en zo kwam ik op een prachtige site van PBS: The Great War die een documentaireserie over de Grote Oorlog ondersteunt. Daarin komen een aantal historici aan het woord waaronder ook John Keegan.

De Eerste Wereldoorlog is een wereldbrand die in nevelen gehuld blijft. De vaststelling komt ironisch genoeg van John Keegan zelf, de historicus die er volgens velen tot dusver het best in is geslaagd die krankzinnige strijd tussen naties inzichtelijk te maken. Keegan, vermaard om een superieure reeks militair-historische studies, concentreert zich in dit boek met name op het grootste mysterie van het drama: de koppige voortzetting van de loopgravenoorlog. Wat hield de naties en hun legers gaande? Waarom waren de generaals niet vindingrijker in wat achteraf moet worden aangemerkt als een halfcriminele onderneming? Keegan beantwoordt deze vragen en geeft een genuanceerde beschrijving van de verschrikkingen aan het front.
Bron: amsteluitgevers.nl/olympus

Eerdere stukjes over de Grote Oorlog op deze weblog: hier, hier en hier
Een heel informatieve nederlandstalige website over de Grote Oorlog is overigens van Menno Wielinga.