Een lichte toon voelt meestal aangenamer dan een donkere toon en een cursiefje leest prettiger dan een zware tekst. Dat geldt ook voor schilderijen. Gisteren en afgelopen zondag liet ik werk zien van Giambattista Tiepolo (1696-1770) en William Orpen (1878-1931) dat allebei licht van toon was. Toch is hun doel tegengesteld. Tiepolo wil ons als het ware bedwelmen en losmaken van de zwaartekracht. Maar Orpen laat ons in overbelichte loopgraven kijken, alsof we een soldaat zijn van wie het gezichtsvermogen in een gasaanval is aangetast. Zijn lichte toon is dus verraderlijk. Maar Orpen is een uitzondering. In de visuele communicatie geven lichte tonen ons primair een aangenaam gevoel.

Gisteren kocht ik de catalogus van de tentoonstelling In helder licht – Abraham en Jacob van Strij (2000). Het bevestigt mijn veronderstelling dat na het einde van de godsdienstoorlogen in 1713 de toon minder zwaar werd. De donkere barok maakte plaats voor het lichte rococo. Ik zie soms een parallel met het rococo en de jaren vijftig van de twintigste eeuw. Over beide perioden kun je achteraf meewarig doen, misschien omdat het levensgevoel van het rococo én de jaren vijftig berust op een vlucht uit de werkelijkheid. Maar de zoete bedwelming van pasteltinten wérkt wel.

Als de Dordrechtse schilders Abraham van Strij (1753-1826) en Jacob van Strij (1756-1815) aan het begin van de jaren zeventig van de achttiende eeuw naar de kunstacademie van Antwerpen gaan, gaat het rococo langzaam over in het neoclassicisme. In Nederland zou het rococo nooit echt voet aan de grond krijgen. Toch is er indirect invloed van het rococo, met name in het kleurengebruik.

Als de gebroeders Van Strij gaan teruggrijpen op Hollandse meesters uit de zeventiende eeuw dan produceren ze geen kopieën van hun stadgenoot Albert Cuyp of van Pieter de Hoogh. Ze kijken door de bril van de achttiende eeuw. Zoals Tiepolo een soort gebleekte versies van Veronese maakt, zo doen de Van Strij‘s dat bij Both, Cuyp, Dou, Maes, Metsu, Ostade en De Hoogh. We zien de Hollandse schilders uit de Gouden Eeuw aan het einde van de achttiende eeuw nog eens aan ons voorbijtrekken, maar nu in een ander licht.

De achttiende-eeuwse Italiaanse schilder Giambattista Tiepolo (1696-1770) uit Venetië schilderde zijn eerst grote opdracht in het Palazzo Patriarcale in Udine. Daar werkte hij tussen 1725 en 1728 aan een aantal fresco’s. In Würzburg zou hij 25 jaar later nog een bisschoppelijk paleis decoreren. Hiermee zou hij zijn grootste roem verwerven.

In 1725 zien we al duidelijk Tiepolo‘s unieke stijl naar voren komen. Hij leunt weliswaar sterk op Paolo Veronese maar geeft er een heel eigen draai aan. Het lijkt alsof hij Veronese gebleekt heeft. De kleuren zijn licht geworden. In Udine zien we voor het eerst het snoepwerk van het rococo. Deze stijlverandering van barok naar rococo in het tweede kwart van de achttiende eeuw wordt wel eens toegeschreven aan het veranderde klimaat. De tijd van de grote godsdienstoorlogen was na de Vrede van Utrecht (1713) voorbij en de Verlichting was aangebroken. Bij Tiepolo zien we de zon doorbreken.

De schilderijen die de Ierse schilder William Orpen in de Eerste Wereldoorlog van het westelijk front maakte, fascineren mij. Je verwacht apocalyptische schilderijen in de sfeer van Bosch of Breughel. Maar in plaats van donker zijn de schilderijen van William Orpen juist opvallend licht. Op het eerste gezicht zien ze eruit als overbelichte foto’s. De pasteltinten verwijzen misleidend naar de lichte taferelen van het rococo en niet naar de hel op aarde. Wil Orpen ons expres op het verkeerde been zetten? Of probeert hij ons te laten kijken door de ogen van een soldaat die in de loopgraven een shell shock heeft opgelopen en vervreemd is van de wereld om zich heen?

Op 1 juli a.s. is het precies honderd jaar geleden dat de Britten aan de Slag aan de Somme begonnen en op één dag verloor het Britse leger 57.470 manschappen (waaronder 19.240 dodelijke slachtoffers). Orpen was achter het front gestationeerd in Amiens. In augustus keerde hij terug naar de Somme en schilderde het maanlandschap dat het bombardement had achtergelaten.

William Orpen was born at Stillorgan on 27 November 1878 the son of a Dublin solicitor. Something of an infant prodigy Orpen was accepted into Dublin’s School of Art when aged just eleven. Six years later he entered Slade School of Fine Art where he studied under Henry Tonks.
 
Having been recommended by John Singer Sargent Orpen achieved rapid initial success and established for himself a reputation as a portrait artist. In 1910 he was elected ARA. Initially tasked with routine office work at Kensington Barracks he came to the attention of Charles Masterman, responsible for the War Propaganda Bureau, at the end of 1916. Masterman recruited William Orpen as a war artist, where he was joined by others including Paul Nash, Muirhead Bone and Wyndham Lewis.
 
Bron: firstworldwar.com

William Orpen [ en.wikipedia.org ]