Categorie archief: geschiedenis

verlicht mammoetwerk

Description des arts et métiers 1761

description des arts et métiersDe Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (1751-1772) geldt als een van de symbolen van de Verlichting. Een ander verlicht mammoetwerk uit het derde kwart van de achttiende eeuw is Description des arts et métiers dat van 1761 tot 1782 uitgegeven werd in opdracht van de Académie des Sciences. Het werk is uitgegeven in folioformaat en bevat compleet meer dan 13.000 pagina’s en 1800 platen.

In zijn boek over de Franse Revolutie gaat Simon Schama diep in op de Franse economie van vóór de Franse Revolutie. In hoofdstuk 5 (“De prijs van de moderniteit”) haalt hij het (hardnekkige) beeld onderuit dat het Ancien Régime niet met zijn tijd was meegegaan. Na de Zevenjarige Oorlog moderniseerde Frankrijk juist in rap tempo en na de dood van Lodewijk XV zou zijn opvolger Lodewijk XVI een enthousiaste bevorderaar van de allernieuwste ontwikkelingen worden. Het economische leven maakte daardoor een groei door. Maar dat het wel twee kanten.

katoenproductie
katoenproductie
De dagloners woonden als dieren in holen en zwoegden onafgebroken. Op de schone gravures in Description des arts et métiers is daar niets van te zien.

De industriële revolutie plaatsen we meestal in de negentiende eeuw, maar in het laatste kwart van de achttiende eeuw was het proces al in gang gezet. Door industrialisering ontstond er onder Lodewijk XVI in de grote steden al een proletariaat. Met name Lyon met zijn textielindustrie was berucht. De dagloners woonden als dieren in holen en zwoegden onafgebroken om net zoveel te verdienen om hun ellendige leven te kunnen voortzetten. Op de schone gravures in Description des arts et métiers is daar niets van te zien. Wel zien we een bron van hun ellende: de mechanisering van de arbeid. Daardoor daalden de lonen en nam de uitbuiting van de textielbazen toe. Toen in de negentiende eeuw overal in Europa de grote weversopstanden uitbraken, was de misère al minstens twee keer van vader op zoon overgegaan.

papierproductie
papierproductie

De gravures zien er helder en schoon uit. Industrialisering en rationalisering van de productie beloofden een hemel op aarde. De meeste arbeiders zouden daar bitter weinig van merken. Het werk kostte in de jaren tachtig van de achttiende eeuw 900 livres, een klein fortuin. Alleen de aristocratie en de rijke burgerij kon dat zich veroorloven. Daarom zouden we de Description des arts et métiers in de eerste plaats moeten zien als de voorloper van de glossy brochure voor industriëlen die de vuile realiteit liever niet willen zien.

Veel artikelen vormde de basis voor de kortere artikelen in de Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers van Denis Diderot en Jean Le Rond d’Alembert, die in de periode 1751-1772 verscheen. Er is in ieder geval een grote overeenkomst tussen veel afbeeldingen in deze twee werken. De artikelen en gravures in de Descriptions des arts et métiers zijn echter gedetailleerder en accurater dan die in de Encyclopédie.
 
Bron: nl.wikipedia.org

Description des arts et métiers [ nl.wikipedia.org ]

natuur zoals natuur bedoeld is

Cornelis Lieste – Schilder van het licht
nog tot 19 juni 2016 in het Koekkoekhuis in Kleef

Cornelis Lieste (1817-1861) is bij het grote publiek in Nederland waarschijnlijk meer bekend als de betovergrootvader van (Joost Zwagerman) dan als landschapsschilder. Volgend jaar is het tweehonderd jaar geleden dat hij in Haarlem geboren werd. Hij werd niet ouder dan 44 jaar en schilderde in de jaren vijftig van de negentiende eeuw tijdens de overgang van de romantiek naar het realisme.

Cornelis Lieste toont de verhevenheid en stille grootte der natuur middels weidse heidepanorama‘s, eindeloze horizonten, zich hoog verheffende bergen, of waterspiegels die een mysterieuze diepte doen vermoeden. Hij houdt het moment van de eeuwigheid vast in de overgang van dag naar nacht. De tentoonstelling omvat 35 schilderijen en een keur aan tekeningen, grafisch werk en schetsboeken. Het grootste gedeelte van de tentoongestelde werken is afkomstig uit Nederlands en Duits privébezit en uit de kunsthandel en werd tot nu toe nog nooit in het openbaar getoond. Verschillende Nederlandse musea als ook kunsthandel Simonis&Buunk, Ede, hebben werken in bruikleen afgestaan en zo deze expositie mogelijk gemaakt.
 
Bron: koekkoek-haus.de

Lieste stond tussen de Romantische School en de schilders van Barbizon (en Oosterbeek) in. Deze laatsten verwierpen het romantische plaatje en trokken erop uit om de natuur op heterdaad te betrappen. Atmosfeer was veel belangrijker dan het detail. B.C.Koekkoek , die in de jaren veertig gevierd werd als de “prins van de landschapsschilders”, raakte na 1850 op zijn retour. De generatie na hem hield ermee op om elk blaadje te schilderen en elke verfstreek onzichtbaar te maken. Een landschap moest niet geïdealiseerd worden, maar je moest via het schilderij het landschap kunnen beleven zoals het werkelijk was, in al zijn rauwheid. Daar hoorde dus ook een rauwere penseelvoering bij.

Lieste
Waterval van Chiavenna, ca. 1854

Omstreeks 1854 bezocht Cornelis Lieste de Italiaanse-Zwitserse stad Chiavenna en omgeving. Net als Nietzsche die bijna dertig jaar later in het nabijgelegen Sils Maria aan zijn Zarathustra schreef, moet hij verrukt geweest zijn van het woeste en ongeciviliseerde landschap. Hier was de natuur helemaal zichzelf zoals op de landschappen van de Hudson River School: majestueus maar onverschillig voor het lot van de mens. Dit realisme trof ik aan op een schilderij dat Lieste maakte van een waterval in de buurt van Chiavenna en ik besloot er een olieverfschets van te maken. Ik was vooral getroffen door de delicate tonen tussen violet en lila.

Cornelis Lieste
olieverfschets naar Cornelis Lieste
Koch en Richter
De waterval bij Chiavenna staat in een traditie uit de romantiek om ongerepte natuur af te beelden in een omhoog strevende compositie.
Der Schmadribachfall (1821) van Joseph Anton Koch en Der Watzmann van Ludwig Richter(1824)
Cornelis Lieste en Thomas Cole
Ook het beroemde schilderij van de Kaaterskill Falls (1826) van de Amerikaanse schilder Thomas Cole staat in deze traditie.

filmen bij kaarslicht [ 2 ]

schetsen gemaakt bij Dangerous Liasons (1988) en Dr. Thorne (2016)

Ik kan tegenstanders van mooifilmerij goed begrijpen. Alleen mooie plaatjes maken nog geen goede film. Toch verdraag ik mooie plaatjes goed, zelfs al is de film matig of zelfs slecht. Kostuumdrama kijk ik vooral uit esthetische redenen. Ik weet best dat het verleden niet zo mooi was als de art directors van historisch drama mij willen laten geloven. En toch vind ik het prettig om dat juist te geloven.

Kostuumdrama op televisie is niet alleen de erfgenaam van het bevestigende romantische tafereel uit de Biedermeierperiode het speelt zich er vaak ook in af. Misschien wel de helft van het Engels kostuumdrama brengt ons terug in de burgerlijke wereld van Jane Austen en de Brontë Sisters, de eerste helft van de negentiende eeuw.

Ik weet best dat het verleden niet zo mooi was als de art directors van historisch drama mij willen laten geloven. En toch vind ik het prettig om dat juist te geloven.

In een kostuumdrama stappen we vaak een schilderij binnen. We zien intieme huiselijke taferelen waarin de belichting niet onbelangrijk is. Natuurlijk licht dat via hoge vensters naar binnen valt of olielampen en kaarslichten die het beeld een warme gloed geven waar zelfs de zachtste elektrische sfeerverlichting niet aan kan tippen. De cinematografen en belichters reconstrueren vaak de belichting uit de traditionele schilderkunst.

scène uit Barry Lyndon (1975)
Let op het onscherpe, schilderachtige profiel rechts, dat herinnert aan schilders die Caravaggio navolgden, zoals Joseph Wright of Derby.

Tegenwoordig zien we dat er in historisch drama bij kaarslicht scherp gefilmd kan worden. Maar dat was niet altijd zo. Voor Barry Lyndon (1975) liet Stanley Kubrick voor zijn vaste cinematograaf John Alcott een speciale lens ontwikkelen voor de low key fotografie.

Afgelopen week maakte ik in mijn schetsboek wat schetsen van portretten van John Malkovic en Tom Holland uit respectievelijk Dangerous Liasons en de BBC-serie Dr. Thorne. Juist de dramatische belichting geeft vaak het gevoel een schilderij binnen te stappen.

schetsboek 2016
John Malkovic in Dangerous Liasons 1988

In het digitale tijdperk komt de tijd tot 1860 schilderachtig op mij over. Maar dat komt vooral door de beeldvorming en die krijg ik door schilderkunst en de gereconstrueerde schilderkunst uit het historische drama. Licht en kleur spelen daarin een hoofdrol.

schetsboek 2014
Tom Holland in Dr. Thorne (2016)

filmen bij kaarslicht [ 1 ]