Joep Leerssen, hoogleraar Moderne Europese Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam won in 2008 de Spinozapremie voor zijn vernieuwende bijdragen aan de Europese Studies, cultuurnationalisme en de ‘imagologie’. Uit datzelfde jaar dateert zijn hoorcollege over nationalisme en nationaal gevoel in Europa, dat verscheen bij NRC Academie. Het duurt acht uur en bestaat uit 24 hoofdstukken.

In de inleiding maakt Leerssen onderscheid tussen nationalisme en nationaal gevoel. Nationalisme is een ideologie die vooral vorm kreeg in de negentiende eeuw en dat in een politiek programma gegoten kan worden. Nationaal gevoel is een sentiment. Het ene gaat meestal top down het andere bottom up. Waar ze elkaar ontmoeten kan een giftige reactie ontstaan. Na 1945 dachten we het nationalisme in Europa achter ons gelaten te hebben, maar in de jaren negentig borrelde het in het voormalige Yoegoslavië weer op. Sinds het begin van de 21e eeuw staat nationalisme weer op de politieke agenda en is het een telkens terugkerend onderwerp van debat.

Vaderlandsliefde
hoorcollege over nationalisme en nationaal gevoel in Europa
 
1. Inleiding: volk en vrijheid
2. Nationalisme: één natie per staat, één staat per natie
3. Grenzen tussen samenlevingen, verschillen tussen culturen
4. Middeleeuwse rijken en hun gebieden
5. De koningsmacht als centraliserend element
6. Van rijk naar staat: Lodewijk XIV en de grenzen van Frankrijk
7. De staat als contract: de ontwikkeling van het…
8. De burgerij als “natie” en de Franse Revolutie
9. Weg met de tradities? Verzet tegen de eenheidsmoderniteit
10. Voorgeschiedenis: karakter, volksaard en cultuur
11. Herder en de cultivering van de eigen nationaliteit
12. Fichte: de natie als historisch continu feit en moreel imperatief
13. Volkssoevereiniteit en centralisme
14. De staat en zijn cultuurpolitiek
15. “Eenheid, recht en vrijheid”: Duitsland en Italië
16. Nationalisme als separatisme
17. Etnicisme: taal en taalgebied, natie en staatsgrenzen
18. Irredentisme: Italië en Griekenland
19. Rassendenken en de invloed van Gobineau
20. Degeneratie, regeneratie
21. Een sterke man voor een sterk volk: eugenetica en totalitarisme
22. Renan en de natie als solidariteitsgemeenschap
23. De staat aan banden: van Volkenbond tot Europese Unie
24 “Identity politics” en de natiestaat

225 jaar geleden maakte de 35-jarige Georg Forster vanuit Mainz een reis naar Londen waarbij hij ook een bezoek bracht aan Brussel, Amsterdam en Parijs. In die tijd maakten alleen kooplieden dergelijke reizen. Voor Georg Forster was het geen grote reis. Tussen 1772 en 1775 had hij James Cook vergezeld tijdens zijn tweede ontdekkingsreis door de Stille Zuidzee en hij behoorde tot een handjevol mensen dat een reis om de wereld had gemaakt. Georg Forster was met het verslag van deze wereldreis uit 1777 als 22-jarige al een beroemdheid. De Landgraaf van Hessen bezorgde hem in 1779 een aanstelling als hoogleraar in de natuurlijke historie in Kassel.

De wereldreis had het vuur in Georg Forster niet gedoofd. Geenszins. Het verslag van zijn reis door de Lage Landen is boeiend om te lezen. Forster werd gedreven door eenzelfde nieuwsgierigheid als Goethe, die vier jaar eerder zijn reis naar Italië had gemaakt. Goethe liet zich overigens lovend uit over Forsters reisverslag waarvan het eerste deel (Ansichten) al in 1791 verscheen. “Voortreffelijk geschreven en voor een man met uitgesproken meningen altijd nog onpartijdig genoeg”, oordeelde de reus van het Duitse classicisme vanuit Weimar. In 1792 en 1793 werd er al een Nederlandse vertaling uitgegeven door C.Plaat in Haarlem onder de titel Reisen van Georg Forster in den jaare MDCCXC.

Georg Forster (1754-1794) maakte zijn reis overigens samen met Alexander von Humboldt (1769-1859) die op dat moment 20 jaar was. De reis zou grote invloed hebben op de beroemde reizen die Von Humboldt tussen 1799 en 1804 maakte door de oerwouden van Zuid-Amerika. Forster sprak vloeiend Engels, Von Humboldt vloeiend Frans en zelfs een mondje Nederlands.

Voor Brabanders, Hollanders en Vlamingen is Forster‘s reisverslag door de Lage Landen in 1790 interessant om te lezen. België en Nederland bestonden nog niet. Het huidige België bestond uit het Bisdom Luik en de Oostenrijkse Nederlanden, terwijl de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden voor een groot deel samenviel met het huidige Nederland.

Na de Brabantse Omwenteling (1789) die een direct gevolg was van de Franse Revolutie heerste er in de Oostenrijkse Nederlanden een revolutionaire stemming. In januari 1790 hadden de Oostenrijkse Nederlanden zich als de Verenigde Nederlandse Staten (États belgiques unis) onafhankelijk verklaard. Wanneer Forster begin april 1790 bij Luik de Maas oversteekt en door Brabant naar Leuven, Mechelen en Brussel reist, valt hem op dat la canaille, het volk, de kokarde heeft opgespeld en zich heeft aangesloten bij de geest van de Franse Revolutie. In december 1790 zouden de Verenigde Nederlandse Staten het gezag van de Habsburgse keizer Jozef II weer moeten erkennen.

In april en mei zullen in de Verenigde Staten de laatste afleveringen van Mad Men uitgezonden worden. De fans waren hier al een paar jaar op voorbereid, maar het blijft toch even slikken. Het zevende seizoen dat in 2014 werd uitgezonden, bestond slechts uit zeven afleveringen in plaats van de gebruikelijke dertien. Het laatste seizoen zal om marketingtechnische redenen niet “Season 8″ maar “Season 7 Part II” gaan heten. De serie zal tenslotte uitkomen op 92 afleveringen. Waarschijnlijk komen er in Nederland en Vlaanderen ook twee DVD-boxen uit met ieder zeven afleveringen en zal “Season 7 Part I” vanaf juni verkrijgbaar zijn met Nederlandse ondertiteling.

Om mij een beetje voor te bereiden op het naderende afscheid van Mad Men dook ik weer eens in het zesde seizoen (2013) dat zich afspeelt in 1968. Gisterenavond keek ik op DVD naar de vijfde episode The Flood die zich afspeelt rond 4 april 1968, de dag dat Martin Luther King in Memphis vermoord werd. Het is jammer dat de uitgebreide timeline van Mad Men afleveringen niet verder gaat dan het vierde seizoen en 12 oktober 1965. Daarin kun je precies aflezen hoe de episodes langs de achtergrond van historische gebeurtenissen schuiven. Met de applicatie Smart Draw heeft iemand een tijdlijn gemaakt die de jaren zestig wél helemaal doorloopt maar ook erg bondig is.

Soms verwijzen de titels van Mad Men naar een quote van een van de personages. In dit geval gebruikt de vader van Ginsberg de metafoor van de ark van Noach in het Bijbelverhaal van de zondvloed. Maar The Flood heeft in deze aflevering nog een andere betekenis. Ze verwijst naar de geestelijke toestand van Amerika in 1968. Sinds het Tet-Offensief dat op 30 januari 1968 begon en maandenlang duurde, drong in Amerika langzaam het besef door dat de oorlog in Vietnam een verloren oorlog was. Achteraf weten we dat de Verenigde Staten sindsdien over het hoogtepunt van hun macht heen zijn. Het apocalyptische beeld van een half vergaan vrijheidsbeeld uit Planet of the Apes is een Amerikaanse metafoor van onderhuidse angst.

Je ziet deze onderhuidse angst in de ogen van Bobby wanneer hij samen met zijn vader dit onheilsbeeld in de bioscoop ziet. Scenes als deze maken Mad Men zo bijzonder. Telkens worden een-tweetjes gemaakt tussen the show must go on aan de buitenkant en de angst en onzekerheid aan de binnenkant. Met Mad Men heeft geestelijk vader Matthew Weiner een kunstwerk gemaakt dat even Amerikaans als menselijk is.

alle episodes van Mad Men op een rij [ amctv.com ]