Het is al zeker tien jaar geleden dat ik JFK (1991) van Oliver Stone voor de laatste maal zag. Afgelopen vrijdag was het precies vijftig jaar geleden dat Kennedy op Dealey Plaza werd doodgeschoten. Sindsdien zijn er tal van complottheorieën in omloop die allen één ding met elkaar gemeen hebben: Lee Harvey Oswald was niet de enige dader en het rapport van de Warren Commission dat het officiële onderzoek van de moord afsloot, zou een coverstory zijn om de waarheid achter de moord op President John F. Kennedy te verbergen.

Oliver Stone baseerde het scenario van JFK voor het grootste deel op het boek On the Trail of the Assassins (1988) van Jim Garrison. Deze officier van Justitie uit New Orleans deed in 1967 en 1968 onderzoek naar de moord op Kennedy en ontdekte dat het rapport van het officiële onderzoek uit 1964 veel verzwijgt.

De rol van Jim Garrison wordt in de film gespeeld door Kevin Costner. Met overtuiging zet hij een bevlogen onderzoeker neer die boven alles de waarheid boven water wil halen. Het motto aan het begin van de film “To sin by silence when we should protest makes cowards of men.” van Ella Wheeler Wilcox zou ook aan het begin van de biopic over Sophie Scholl hebben kunnen staan.

Oliver Stone liet zich voor het scenario van JFK net als Jim Garrison in zijn boek leiden door de vraag: Waaróm werd president Kennedy vermoord? Deze vraag was essentiëler dan de whodunnit-vraag. Garrison was het waarom in zijn onderzoek centraal gaan stellen na een ontmoeting in Washington D.C. met X, in de film gespeeld door Donald Sutherland.

We weten dat deze X. in werkelijkheid Leroy Fletcher Prouty (1917-2001) heette. Ik ontdekte op de bonus DVD in de DVD-box een interview met deze Prouty. Uit dit interview komen we te weten wie X in de film met General Y bedoelde, namelijk Edward Lansdale (1908-1987), een hoge officier uit het Amerikaanse leger die daarnaast werkte voor de CIA.

Jim Garrison daagde in 1969 een van de verdachten in het complot tegen Kennedy voor de rechter, de zakenman Clay Shaw. De Trial of Clay Shaw op 29 januari 1969 werd voor Garisson een nederlaag. Maar hij zou zijn zoektocht naar de waarheid nooit staken. Toen hij in 1988 On the Trail of the Assassins publiceerde, leidde dat een paar jaar later tot de indrukwekkende film van Oliver Stone. Deze gaf de zoektocht naar het ware verhaal een nieuwe impuls.

JFK is een erg lange (189 min., director’s cut: 206 min.) en ingewikkelde film geworden met een enorme dichtheid aan informatie en razendsnelle montage. Zelf kan ik JFK niet in één keer zien en ook niet zonder telkens terug te spoelen. Maar het doet recht aan het boek en de zoektocht naar waarheid van Jim Garrison. Bovendien was JFK ook een groot commercieel succes.

JFK [ imdb.com ] | JFK [ en.wikipedia.org ]

Zes jaar geleden kocht Michaela in Bad Hersfeld (sinds 1990 die neue Mitte Deutschlands) het boek Gekrönte Häupter van Marianne Menzel met daarin korte biografieën van alle Duitse keizers van Karel de Grote tot Wilhelm II. Het boek staat boordevol foto’s en reproducties maar een illustratieverantwoording ontbreekt. Veel portretten van keizers uit het boek zijn afkomstig uit de portrettengalerij in de Kaisersaal van het Römer in Frankfurt.Deze ontstond tussen 1838 en 1853.

Nationalisme werd tijdens de Vormärz (1815-1848) in Duitsland de kop ingedrukt. Een galerij van alle Duitse keizers van het Heilige Roomse Rijk was verdacht als nationalistisch vehikel, omdat het Heilige Roomse Rijk kon verwijzen naar een Duitse nationale staat. In 1815 was op het Congres van Wenen de Duitse Bond in het leven geroepen. Dat was een lappendeken van Duitse vorstendommen die door Oostenrijk gedomineerd werd. In 1866 werd Pruisen dominant en richtte de Noord-Duitse Bond (1866-1871) waaruit in 1871 het (Tweede) Duitse Keizerrijk (1871-1918) voortkwam.

De Oostenrijkse staatsman Klemens Wenzel Lothar von Metternich, de architect van het Metternichsches System en de Duitse Bond en conservatief in hart en nieren, schonk ook een portret aan de galerij. Hij maakte van de gelegenheid gebruikt om een politiek signaal af te geven. De Oostenrijkse schilder Edward von Steinle kreeg de opdracht een portret te schilderen van keizer Albrecht I (1298-1308). Dit was de eerste keizer uit de Habsburgse dynastie. Onder zijn bewind werd de Habsburger Urbar afgekondigd. De boodschap was duidelijk: Oostenrijk (Habsburg) was de baas in de Duitse Bond. In navolging van Metternich schonk zijn marionet, de Oostenrijkse keizer Ferdinand I, zes portretten aan de galerie, uiteraard portretten van Habsburgse keizers.

Overigens schonk onze koning Willem I ook een portret, namelijk het portret van keizer Hendrik VII (1312-1313) geschilderd door Filipp Veit.

De Kaisersaal van het Römer [ de.wikipedia.org ]

In de Gründerzeit liet het Duitse Keizerrijk zijn spierballen zien. Niet alleen aan erfvijand Frankrijk, maar vooral ook aan de eigen bevolking. Overal in het Duitse Rijk verschenen monumenten van nationalisme. Een paar liet ik er al zien, zoals het Hermannsdenkmal bij Detmold en het Kaiser Wilhelmdenkmal aan de Porta Westfalica. Ze werden gebouwd vanaf de jaren zeventig van de negentiende eeuw tot aan de Eerste Wereldoorlog. Vooral het Völkerschlachtdenkmal bij Leipzig dat in 1913 voltooid werd, laat zien hoe gezwollen het nationalisme aan het begin van de twintigste eeuw in Duitsland geworden was. Dat moest in 1914 wel tot een ontlading komen.

De monumenten blinken uit in bunkerachtig bruutwerk. De reconstructie (1868-1879) van de Kaiserpfaltz in Goslar is daar een uitzondering op. Toch verdient dit monument van nationalisme naar mij mening het predicaat Teutoonse kolos, niet door zijn romaanse buitenkant maar door zijn binnenkant.

De Kaiserpfaltz in Goslar werd in de elfde eeuw in romaanse stijl gebouwd. Het was de thuishaven van de Saliërs (1014-1125). Zo werd de legendarische Salische keizer Hendrik IV (1056-1106) in Goslar geboren. De laatste koning die op de Pfaltz verbleef, is waarschijnlijk Graaf Willem van Holland die een paar jaar (1252-1256) Duits koning was.

De Pfaltz werd in de jaren zeventig van de negentiende eeuw gereconstrueerd en moest demonstreren dat het (Tweede) Duitse Keizerrijk de erfgenaam was van het (Eerste) Heilige Roomse Rijk. De Düsseldorfse schilder Hermann Wislicenus kreeg de opdracht om voor de Kaisersaal een serie muurschilderingen te produceren. Daarop moest hij laten zien dat het Duitse Keizerrijk ontwaakt was uit een diepe slaap.

Hermann Wislicenus was er de juiste persoon voor. Hij was leraar aan de prestigieuze kunstacademie van Düsseldorf waarvan Peter Cornelius aan het begin van de eeuw de rector was geweest. De academie stond bekend om een nauwkeurige stijl en historisme die voortkwamen uit de verhalende en monumentale stijl van Peter Cornelius en de Nazareners. Een soort classicistische romantiek. De romantische voorkeur voor de Middeleeuwen had Wislicenus ingegoten gekregen. Hij wist wel raad met deze opdracht waarvoor hij monumentale voorstellingen moest schilderen van episodes uit het leven van keizers als Hendrik II, III, IV, V en Frederik I Barbarossa.

Het Tweede Duitse Keizerrijk was door en door Pruisisch. Dat betekende ook: protestant in plaats van katholiek. Wislicenus kreeg zijn opdracht in de periode dat Bismarck in zijn Kulturkampf de invloed van het katholicisme bestreed. Er verscheen dus een fresco van de Rijksdag in Worms (1521) waar Luther zijn stellingen verdedigde.

De geromantiseerde Middeleeuwen van Wislicenus in de Kaisersaal in Goslar staan even ver van de werkelijkheid af als de wandschilderingen van Moritz von Schwind in Schloss Hohenschwangau of die van of Julius Schnorr von Carolsfeld in Schloss Neuschwanstein. Maar het grote verschil is dat de fresco’s in de Beierse sprookjeskastelen geen educatieve functie hebben terwijl de fresco’s in de Kaisersaal in Goslar deel uitmaken van een Pruisisch politiek programma. Rüdiger Safranski concludeerde aan het einde van zijn boek Romantiek. Een Duitse Affaire dat romantiek en politiek een gevaarlijke combinatie vormen.

Wandbilder des Kaisersaals in Goslar [ de.wikipedia.org ]