De Duitsers hebben decennialang de zwartste bladzijden uit hun geschiedenisboek voor hun neus gehad. Maar na de Duitse Eenwording in 1990 en zeker na 2000 begon Duitsland zich weer te interesseren voor zijn geschiedenis vóór 1933. Een paar jaar geleden zond de ZDF Die Deutschen uit, twee series van tien afleveringen over grote Duitsers van Otto de Grote tot Bismarck. Dit ambitieuze en kostbare project stond onder leiding van Prof.dr. Guido Knopp, de huishistoricus bij de ZDF.

Guido Knopp gaat binnenkort met pensioen en mocht nog één serie documentaires maken. Hij koos voor… de oorlog. In de serie Weltenbrand worden de Eerste en Tweede Wereldoorlog als één oorlog gezien met een interbellum van ruim 20 jaar. Een paar jaar geleden kopte Der Spiegel met Zweiter Dreißigjähriger Krieg, een term die bij historici al sinds 1988 ter discussie staat.

Duitsers blijven Duitsers en de Götterdämmerung blijft in het bloed zitten. Een documentaireserie die twee wereldoorlogen bundelt (twee halen, één betalen) ditmaal weer met boek en DVD, mag dus best Weltenbrand heten. En Die Ur-Katastrophe des 20. Jahrhunderts is een passende ondertitel. Als je de titels van de eerste drie afleveringen leest, lijkt Weltenbrand een Wagneriaanse opera: Sündenfall, Fegefeuer en Völkerschlacht.

Weltenbrand
18.September, 20.15 Uhr: Sündenfall,
25. September, 20.15 Uhr: Fegefeuer,
02. Oktober, 20.15 Uhr: Völkerschlacht

In juni en juli zond omroep Human de BBC-serie Civilization uit, van en met Niall Ferguson. De Harvard hoogleraar financiële geschiedenis en sinds vorig jaar de echtgenoot van Ayaan Hirshi Ali baseerde deze serie op zijn boek Civilization – the West and the rest. De serie bestaat uit zes afleveringen en daarin staat steeds een kwaliteit centraal waaraan het Westen sinds 1500 haar dominante positie in de wereld te danken heeft. Deze kwaliteiten noemt Ferguson Killer Apps. Zolang het Westen deze niet verspeelt, kan het zijn hegemonie in de wereld behouden. Maar aan het begin van de twintigste eeuw is het duidelijk geworden dat “de rest” deze Killer Apps met succes heeft weten te downloaden. Daarom stelt Ferguson de voor de hand liggende vraag: Is the West history?

Ferguson presenteert de Killer Apps van de westerse beschaving in deze volgorde : competitie, wetenschap, democratie, medische zorg, massaconsumptie en arbeidsethos. Zijn verhaal begint hij telkens voor de skyline van Londen bij zonsondergang. De filmscore die mij aan het onheilszwangere Die Toteninsel van Rachmaninov herinnert, versterkt het gevoel van een naderende ondergang. Heeft het westen zijn nummer-één-positie in de wereld na de kredietcrisis definitief verspeeld? Je zou haast zeggen van wel. Niall Ferguson neigt inderdaad naar een bevestigend antwoord als hij de serie afsluit hoog boven de skyline van een jong en vibrerend Shanghai. Maar hij geeft het Westen toch nog een kans. Als het Westen haar geloof weer terugkrijgt, en hij laat even in het midden of dat het christelijk geloof is, dan kan het de huidige bedreigingen misschien het hoofd bieden. Hij noemt er drie: de opmars van de BRIC-landen, de confrontatie met de islamitische wereld en de toekomstige mondiale milieuramp.

Vrijdagavond keek ik naar het laatste deel van Civilization waarin het arbeidsethos centraal staat. Voor deze aflevering mag de BBC van mij de Nobelprijs geschiedenisles krijgen. Op een originele manier worden Darwin, Freud, Max Weber, protestants christendom en de Taiping opstand (1851-1864) samengebracht in de analyse van een succesvolle Killer App die inmiddels door China is gedownload: het protestantse arbeidsethos.

Ferguson volgt de Duitse socioloog Max Weber op zijn reis door de Verenigde Staten in 1904. Weber was op zoek naar het geheim van het kapitalisme. De socioloog Werner Sombart had hem in 1902 een voorzet gegeven in zijn boek Der moderne Kapitalismus. Hierin introduceert Sombart het begrip Geist des Kapitalismus. Als Duitse denker was Weber zeer vertrouwd met het begrip Geist. Maar in de Volksgeist zou hij der Geist des Kapitalismus niet kunnen vinden, want het kapitalisme is niet voorbehouden aan één volk. Het kwam voort uit een mentaliteit die vooral onder de volken in Noord-Europa aanwezig was. Hoe moest hij deze supranationale mentaliteit en identiteit, die met succes naar de Verenigde Staten was geëxporteerd, noemen?

Tijdens de wereldtentoonstelling in St Louis in 1904 zag de Europeaan Weber wat wij nu ook zien als we beelden uit Shanghai zien. The sky is the limit. Terwijl Europa gevangen zat in pompeuze neostijlen, was er in 1904 in New York en Chicago al moderne superhoogbouw. Het tentoonstellingsterrein in St Louis overtrof dat van Parijs in 1889 en 1900. Er stond dan wel geen Eiffeltoren maar de Amerikanen bouwden tientallen Hollywoodachtige paleizen die de American Dream materialiseerden. If you can dream it, you can make it.

Tenslotte besloot Weber om vanuit St Louis westwaarts te reizen en doorkruiste met de trein honderden plaatsjes die door de kolonisten in de negentiende eeuw langs de spoorlijn gesticht waren. Hier ontdekte hij het geheim achter het kapitalisme. Dit is spannende televisie! Ferguson voert ons mee naar “het Eureka” van Max Weber. Een geweldige manier om een inzicht over te brengen, is een reconstructie van dat inzicht, een terugkeer naar het moment dat het voor het eerst opkwam in het hoofd van de ontdekker. Denkers zijn ontdekkingsreizigers van de geest en hun inzichten verschijnen zelden in de studeerkamer. Zoals Nietzsche zijn inzicht van de Ewige Wiederkehr kreeg bij een monoliet in de buurt van Sils-Maria, zo kreeg Weber zijn beroemde inzicht dat het kapitalisme voortkomt uit het protestantisme, in de Verenigde Staten langs het spoor van de kolonisten. Toen hij in 1905 was teruggekeerd in Heidelberg voltooide hij Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus. De relatie tussen religie en kapitalisme was nu wetenschappelijk gefundeerd.

The West and the rest [ amazon.com ]

Dit jaar werd de Duitse stummfilm Die Weber van Friedrich Zelnik uit 1927 gerestaureerd en ‘s nachts uitgezonden op Arte. Ik maakte een opname en bekeek de film een paar keer. In artistiek en historisch opzicht blijft het een boeiende film voor mij. Het verhaal is gebaseerd op een historische gebeurtenis uit 1844 onder de straatarme wevers in Silezië. Wanneer de fabrikant Zwanziger (in de film: Dreissiger) de lonen halveert omdat de weefmachines goedkoper produceren dan de handwerklieden, komen de wevers in opstand. In 1892 schreef Gerhart Hauptmann (Nobelprijs voor literatuur in 1912) een toneelstuk over deze dramatische gebeurtenis. Het is een naturalistisch drama, vergelijkbaar met Op hoop van zegen van Herman Heijermans. Op concrete en dus schrijnende wijze laat het de uitbuiting en de klassenstrijd zien waaruit in de negentiende eeuw het communisme en socialisme zijn voortgekomen.

Hauptmann heeft van zijn toneelstuk geen politiek pamflet gemaakt. Hij brengt Die Weber niet eenzijdig naar voren als een homogene groep misérables die het recht in eigen hand neemt. Onder de opstandige wevers plaatst hij de bejaarde wever Hilse en zijn vrouw. Deze hebben hun lot aanvaard, vinden steun in het geloof en bereiden zich voor op een beter leven in het hiernamaals. Omdat de oude Hilse de Franse Revolutie nog heeft meegemaakt, gelooft hij niet meer dat opstand en revolutie de juiste weg zijn. Als de wevers hem vragen zich bij hen aan te sluiten, weigert hij omdat hij alleen in het Hemelse Gericht gelooft en niet in een Volksgericht. Dat is ook het verschil tussen christendom en socialisme. De wevers zijn verbitterd en hebben hun geloof verloren, dat immers ook door hun uitbuiters wordt gebruikt om hun rijkdom te legitimeren. “Het lijkt wel alsof rijkdom een misdaad is!” zegt een verbijsterde Dreissiger tegen zijn pastor als een wilde menigte met stokken en stenen voor zijn huis staat te schreeuwen.

Friedrich Zelnik verfilmde Die Weber in 1927 tijdens die Goldenen Jahre (1925-1929) van de Weimar Republik. De dreiging dat Duitsland na de Eerste Wereldoorlog in navolging van Rusland communistisch zou worden, was inmiddels weer voorbij en de sfeer leek nu ontspannen. Maar Die Weber laat zien dat de Weimar Republik op een rommelende vulkaan gebouwd was. De klassenstrijd uit 1844 was in 1927 nog springlevend. De massa’s hadden zich nu georganiseerd in politieke partijen. Het katholieke Zentrum en de gematigde SPD hielden in de Weimar Republik het politieke midden in stand, maar op de flanken stonden communisten en nationaal-socialisten scherp tegenover elkaar.

Het communistische dagblad Die Rote Fahne oordeelde destijds over Zelnik‘s film: „Der Film bringt keine Klassenversöhnung auf die Leinwand, verfälscht nichts“. Die Weber roept associaties op met communistische filmklassiekers als Pantserkruiser Potemkin van Eisenstein en De Moeder van Pudovkin. De opstandige wevers Bäcker en Luise Hilse lijken gemodelleerd naar de Duitse Spartakisten Karl Liebkecht en Rosa Luxemburg.

Toch probeert Zelnik net als Hauptmann boven de strijdende partijen te staan. Net als in de Reichstag van de Weimar Republik houdt hij het centrum in stand. In de slotscène staan de wevers en Pruisische soldaten tegenover elkaar op het dorpsplein. In het midden staat een corpus zonder crucifix. Met dit gehavende beeld van de Gekruisigde kon het Duitse volk zich kort na de Eerste Wereldoorlog beter identificeren dan met een zegevierende partij.

Als rode draad loopt het Lied vom Blutgericht door de vijf bedrijven van Die Weber. Het is een strijdlied waarmee de wevers een vuist maken tegen hun uitbuiter:

Die Weber [ arte.de ]