Na verschillende films over het leven van Rembrandt gezien te hebben, was ik benieuwd hoe de makers van Rembrandt en ik het hadden aangepakt. Het scenario van deze tv-serie is gebaseerd op het boek van Ton van Mourik waarin we door de ogen van vier personen naar Rembrandt kijken: zijn vriend uit Leiden Jan Lievens, zijn eerste vrouw Saskia van Uylenburgh, zijn leerling en concurrent Govert Flinck en zijn dochter Cornelia. Een tv-serie moet een breed publiek aanspreken. Er is daarom gekozen voor eigentijds taalgebruik. Maar dat kan de magie van de andere wereld die de zeventiende eeuwse Hollandse republiek was, lelijk verbreken. Alleen al daarom vind ik de zwijgzame en meditatieve Rembrandt fecit 1669 van Jos Stelling nog altijd de mooiste Rembrandtfilm die ik heb gezien. De buitenlandse filmcritici waren in 1977 terecht vol lof over dit cinematografische kunstwerk.

Zoals de Rembrandtfilm van Hans Steinhoff en Kurt Heuser uit 1942 die tijdens de Duitse bezetting in Amsterdam werd opgenomen van Rembrandt een anti-semiet maakt, zo vervormt Rembrandt en ik de meester weer op een andere manier. Het scenario heeft wel een paar mooie scenes, maar levert verder een erg plat plaatje op: Rembrandt en Saskia worden als een eigentijds verliefd jong stel neergezet tussen hun stijve, saaie, christelijke en dus schijnheilige tijdgenoten. Het feit dat drie van Saskia‘s kinderen kort na hun geboorte stierven, wordt aangegrepen om de omgeving nog eens extra zwart te maken. Het zou God’s straf zijn voor de hoogmoedigen en de losbandigen, krijgen de rouwende ouders aan de rand van het kindergrafje van Saskia’s harteloze familie te horen. In het begin van het verhaal brult een straatgek Saskia toe: “dood wreekt zich over onze zonden.” Saskia kijkt hem vol walging en verachting aan. De toon is gezet.

De jonge Rembrandt wordt gespeeld door Dragan Bakema die we ook al kenden als koning Willem II uit De Troon. Ook hier speelt hij weer een grofgebekt patsertje met een hart van goud. Dat kan hij best wel goed, maar voor historisch drama vind ik zijn spel een storend anachronisme. Historische films als Amadeus (Tom Hulke als punk) en Marie Antoinette (Kirsten Dunst en Siouxsie and the Banshees) bewijzen dat anachronismen goed kunnen werken. Maar het eigentijdse taalgebruik uit De Troon en Rembrandt en ik maakt het verleden bepaald niet geloofwaardig. Het contrast tussen Rembrandt en zijn omgeving is verder zo zwaar aangezet, dat Rembrandt‘s lompheid en grofgebektheid juist van authenticiteit moeten getuigen. Tegen het decor van de ingetogen 17e eeuwse samenleving steekt het jonge stel af als twee paradijsvogels. Hun uitbundige levenswijze wordt door de meeste tijdgenoten als zondig gezien. Vooral in de eerste helft van de zeventiende eeuw worstelden onze voorouders vanuit hun geloof nog met de welvaart. Simon Schama heeft hier in zijn studie Overvloed en Onbehagen genuanceerd over geschreven. Maar in Rembrandt en ik worden onze voorouders afgeschilderd als bekrompen en schijnheilige lui.

De boodschap is duidelijk: het geloof van onze voorouders was een deprimerend en oordelend doemdenken en Rembrandt en Saskia hadden dus groot gelijk dat ze dát afwezen. Als Saskia op haar sterfbed ligt, wordt ze gekweld door de gedachte dat ze een zondares is en dat God haar verlaten heeft. “Ik ben zo bang! Alles is zo donker!” fluistert ze tegen Rembrandt. “Je bent zélf het licht. Zie je dat dan niet? Alles is licht. Jij bent het licht! Jij bent mijn licht!”, overtuigt hij haar. Rembrandt als New Age evangelist.

Ik ben benieuwd naar de laatste twee afleveringen waarin Michiel Romeyn de oude Rembrandt speelt. Hij heeft er in ieder geval de juiste kop voor. Hopelijk is het scenario ditmaal niet zo plat en modieus geschreven tégen de geïnstitutionaliseerde godsdienst. Een pantheïstische Rembrandt uit 2011 boeit mij net zo min als een anti-semitische Rembrandt uit 1942.

Rembrandt en ik [ eo.nl ] | Rembrandt en de film