Nadat ik de afgelopen avonden meerdere malen naar de Poolse film Katyn heb gekeken, heeft de tragische geschiedenis van Polen mij aangegrepen. Tweehonderd jaar, tussen 1569 en 1772, besloeg het Pools-Litouws Gemenebest een enorm grondgebied dat ongeveer samenviel met het huidige Polen, Letland, Litouwen, Wit-Rusland en grote delen van de Oekraïne. Vanaf 1772 begonnen de Midden-Europese grootmachten Rusland, Oostenrijk en Pruisen dit territorium met elkaar te verdelen. Op onderstaande kaart is te zien dat tijdens drie delingen in 1772, 1793 en 1795 Polen helemaal van de kaart verdween. Tussen 1795 en 1919 zou er geen onafhankelijk Polen meer bestaan.

Na de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie kwam Polen eindelijk weer op de kaart. Duitsland moest enkele gebieden afstaan, waardoor in het interbellum de Poolse corridor ontstond. Oostenrijk-Hongarije was na 1918 uiteengevallen en Galicië kwam, zoals vóór 1772, weer bij Polen. De Sovjet-Unie had het grootste deel moeten afstaan. De oostgrens van het nieuwe Polen lag tussen 1919 en 1939 enkele honderden kilometers ten oosten van Brest en Lvov (Lemberg). Maar in deze vorm zou Polen amper 21 jaar bestaan. Feitelijk maakte de ondertekening van het Molotov-Ribbentrop Pact op 23 augustus 1939 een einde aan Polen. Een week later volgde de Duitse inval en nog eens twee weken later vielen sovjet troepen het land in de rug aan. Hitler en Stalin hadden weer hetzelfde gedaan als Frederik de Grote en Katherina de Grote in het laatste kwart van de achttiende eeuw. Het Molotov-Ribbentrop Pact wordt daarom soms wel de Vierde Deling genoemd.

Voor Stalin was de inval van het Rode Leger gerechtvaardigd. Tijdens de Russische burgeroorlog had Polen gebieden ten oosten van de zgn. Curzon-lijn geannexeerd. Het Molotov-Ribbentrop Pact was voor de Sovjet-Unie een grenscorrectie en geen opdeling van Polen. Op 28 september ontmoetten de nazi’s en de sovjets elkaar bij de rivieren Narew, Boeg, Wisla en San. Polen was weer van de kaart geveegd. Al eerder beslisten de twee bezetters over het lot van de krijgsgevangenen. De nazi’s kregen de bijna 700.000 krijgsgevangen gemaakte Poolse soldaten terwijl de Russen de officieren kregen. Dit was een veel kleiner aantal, maar het was wel het hoofd van het leger.

Katyn begint symbolisch op een brug over een van de rivieren op de Curzon-lijn. Vanuit het westen wil een dichte stroom vluchtelingen de brug oversteken naar het oosten. Maar dan komen er vanaf de andere kant in paniek andere Polen aangerend die op de vlucht zijn voor het Rode Leger dat Polen in de rug heeft aangevallen. De verwarring, onzekerheid en chaos is compleet. Het volk is op de brug in het nauw gedreven door de nazi’s in het westen en de sovjets in het oosten. Degenen die uit het westen komen en de verschrikkingen daar hebben gezien, gaan in de verwarring toch naar het oosten, degenen uit het oosten gaan naar het westen. Vluchten kan niet meer.

De Poolse tragiek wordt in een sommige scenes sterk weergegeven. Zo hebben de sovjets met grof geweld de corpus van Christus van het kruis gerukt. Aan een spijker bungelt nog een arm. Wanneer Anna, de vrouw van een Poolse officier een pastoor ziet bidden bij een slachtoffer waarover een officiersjas ligt gespreid, denkt ze even dat het haar man is. Als ze de jas wegneemt om te kunnen zien wie het is, deinst ze terug. Onder de jas ligt de Gekruisigde, de corpus die de sovjets van het kruis hebben gerukt. Het lot van de Gekruisigde en van het katholieke Poolse volk vallen ineens samen. Een andere scene met sterke symboliek is die met twee soldaten van het Rode Leger die de Poolse vlag doormidden scheuren. Ze scheuren de rode baan van de witte en plaatsen de gehalveerde rode Poolse vlag als communistische vlag terug. De witte baan wikkelt een van de soldaten om zijn schoenen. Polen is verscheurd en vertrapt.

Katyn [ woest & vredig ]

Een maand voor de vliegramp in Tripoli stortte bij Smolensk een Pools regeringsvliegtuig neer waarbij 96 vooraanstaande politici, hoge militairen, ambtenaren en geestelijken omkwamen, waaronder de Poolse president Lech Kaczynski en zijn echtgenote Maria. De vliegramp bij Smolensk dompelde Polen in diepe rouw. De missie van het Poolse regeringsvliegtuig was de herdenking van een andere ramp zeventig jaar geleden, die bekend staat onder de naam Katyn. In de bossen bij het plaatsje Katyn ten Westen van Smolensk werden op 5 april 1940 door de sovjets de bijna 22.000 Poolse officieren en intellectuelen op laffe en koelbloedige vermoord en in een massagraf begraven. Toen de Duitsers in 1943 dit deel van Rusland bezet hielden, werd dit massagraf ontdekt en deze oorlogsmisdaad door de sovjets begaan, was natuurlijk koren op de molen van de nazistische propaganda. Maar na 1945 toen Polen een satellietstaat was geworden van de Sovjet-Unie, was de officiële versie dat de nazi’s en niet de NKVD de 22.000 Polen hadden vermoord. Ieder die van deze versie afweek, werd als staatsgevaarlijk gezien. Pas na de val van het ijzeren gordijn, mocht de waarheid over Katyn eindelijk naar boven komen. In 1992 rakelde Boris Jeltsin Katyn weer op en beschuldigde Gorbatchov ervan dat de communisten de zaak taboe verklaard hadden. Uiteindelijk gaf Moskou toe en maakte een geheim document uit 1940 openbaar. Dit document, het bevel tot de massamoord op bijna 22.000 vooraanstaande Polen, was door Lavrenti Beria de hoogste baas van de NKVD ondertekend. De waarheid over Katyn was eindelijk aan het licht gekomen.

In 2007 maakte Andrzej Wajda, zélf een zoon van een van de vermoorde Polen bij Katyn, een film over de massamoord die voor Rusland nog steeds erg gevoelig ligt. Maar Katyn werd afgelopen maand tijdens de 70-jarige herdenking voor het eerst op de Russische televisie uitgezonden. Voor de geallieerden was Katyn vlak na de oorlog een hete aardappel. Zo had Roosevelt wel een geheim rapport dat duidelijk de sovjets als de daders aanwees, maar de Amerikanen lieten dat rapport ‘zoekraken’. Stalin was toen immers nog hun bondgenoot. Wel werd tijdens het Proces van Neurenberg de schuld van de massamoord niet aan de nazi’s gegeven. Zo bleven de Polen zélf het slachtoffer en pas na 1991 mocht de waarheid over Katyn gezegd worden.

Katyn is een Russisch dorp, dat ongeveer 20 km ten westen ligt van de stad Smolensk. Het dorp is bekend geworden door het nabijgelegen bos, dat lange tijd gebruikt werd door de NKVD, de geheime dienst van de Sovjet-Unie, als executieplaats. In 1940 was Katyn een van drie locaties waar de NKVD in totaal en ten hoogste 25.700 Poolse burgers, geestelijken en militairen executeerde. De massagraven werden daarna beplant met bomen. Direct na de inval van het Rode Leger in het oosten van Polen in september 1939 waren tienduizenden Polen opgepakt en afgevoerd naar kampen in Rusland, samen met 15.000 krijgsgevangenen. Met de arrestatie van de intellectuele bovenlaag van de Poolse bevolking hoopte Stalin eventueel verzet tegen het communisme in de kiem te smoren. Het bevel tot de moord werd gegeven door het Centraal Comité, getekend door Stalin op 5 maart 1940. Het bevel was gevolg van een besluit van NKVD-chef Lavrenti Beria om ruim 25.000 “landheren, fabrikanten, voormalige officieren, ambtenaren en overlopers te fusilleren”. De concentratiekampen waarin de Polen gevangen hadden gezeten, moesten worden vrijgemaakt vanwege de komst van 50.000 tot 70.000 inwoners van de Baltische staten, waarvan het grootste deel later eenzelfde lot zou ondergaan als de Polen.
 
Bron: nl.wikipedia.org

Het stukje Katyn en verder van Michel Krielaars op weblogs.nrc.nl toont aan dat de discussie over Katyn nog steeds niet is afgesloten. Een maand na publicatie zijn er ruim 200 reacties en nog dagelijks komen er reacties binnen.

Al twee jaar keek ik uit naar de Nederlandse vertaling van Safranski’s boek Romantik. Eine deutsche Affäre. Gisteren gaf Michaela mij deze cadeau en vandaag ben ik erin begonnen. Safranski begint zijn verhaal op 17 mei 1769, vandaag precies 241 jaar geleden. Dat is het moment waarop Johann Gottfried Herder (Safranski noemt hem de Duitse Rousseau) halsoverkop vanuit Riga de boot neemt naar Toulon. Door het ruimte sop te kiezen, ruilt Herder het vaste in voor het vloeibare, het zekere voor het onzekere. Deze sprong in het onbekende is typerend voor de geest van de Romantiek. Rüdiger Safranski heeft een indrukwekkende intellectuele reikwijdte en weet vanuit de Goethezeit genuanceerd lijnen naar onze tijd te trekken. Daarbij is hij een meesterlijk verteller. Filosofie en geschiedenis blijven bij hem wat ze eigenlijk zijn: het meeslepende avontuur van de geest.

Overigens verbleef Herder tussen 1771 en 1776 in Bückeburg, de residentie van het graafschap Schaumburg-Lippe. Michaela en ik bezochten vorige week dit fraaie stadje. Aan het beeld van Johann Gottfried Herder, dat herinnert aan de jaren 1771 tot 1776 toen hij hier predikant was, zijn we blijkbaar voorbijgelopen. De jaren in Bückeburg waren voor Herder zijn Sturm und Drang periode waarin Über den Ursprung der Sprache (1772) en Von Deutscher Art und Kunst (1773) ontstonden.

Romantiek. Een Duitse Affaire [ uitgeverijatlas.nl ]