Categorie archief: 19e eeuw

burgerlijk wonen in Aken

dinsdag het Couven Museum in Aken bezocht
Couven Museum
Biedermeierkabinet
In 1662 liet apotheker Adam Coebergh het huis op de Hühnermarkt bouwen en vestigde hier de Adler-Apotheke. Andreas Monheim, die het gebouw in 1783 had aangekocht, liet het 3 jaar later door de architect Jakob Couven (1735-1812) renoveren. Na de Tweede Wereldoorlog, in 1951, kocht de stad Aken het huis van de familie Quadflieg. Tegen 1958 werd hier het Couven-Museum geopend.
 
Bron: couven-museum.de
Couven Museum
Michaela in het tegelkabinet

Couven Museum [ couven-museum.de ]

Erfurt 1808

gelezen in 1812 van Adam Zamoyski en Goethe van Rüdiger Safranski
over de Erfurter Fürstentag in oktober 1808

Twee jaar geleden bezocht ik in het Hermitage in Amsterdam de tentoonstelling Alexander, Napoleon & Joséphine, een verhaal van vriendschap, oorlog en kunst uit de Hermitage. Daarin werd de relatie tussen Napoleon en zijn vrouw Josephine en tsaar Alexander I van vele kanten belicht. Mijn interesse was gewekt en na de biografie Joséphine van Kate Williams begon ik aan de biografie Napoleon de Grote van Andrew Roberts en 1812 van Adam Zamoyski.

1812 - Adam ZamoyskiIn 1812 neemt Adam Zamoyski een flinke aanloop en concentreert zich daarbij op de twee hoofdrolspelers: Napoleon en tsaar Alexander I van Rusland. Het is heerlijk om Zamoyski te lezen. Hij vertelt het verhaal in een briljante stijl. Nadat Alexander I in 1807 in Tilsit “tot grote verbijstering en morele verontwaardiging van het thuisfront met zijn aartsvijand Napoleon vrede gesloten heeft, schrijft Zamoyski: “Alexander voelde zich afgewezen door zijn omgeving. Hij trok zich terug in zichzelf terwijl hij zich pantserde tegen de openbare mening, verzorgde hij zijn gekwetste trots en omzwachtelde zijn kwetsbare standpunten met wat hij aan geestelijke verbandmiddelen had overgehouden aan zijn merkwaardige opvoeding.”

Napoleon had de acht jaar jongere Alexander in Tilsit om zijn vinger kunnen winden. Rusland was daardoor bondgenoot geworden van Frankrijk. Voor de meeste Russen was Alexander‘s manoeuvre onbegrijpelijk en onvergeeflijk. Napoleon was voor de orthodoxe Russen de antichrist en nu had de tsaar een pact met hem gesloten. Alexander I had in Tilsit met zijn rug tegen de muur gestaan. Napoleon had de Russen tot tweemaal toe verslagen, in februari 1807 tijdens de Slag bij Eylau en in juni 1807 tijdens de Slag bij Friedland beiden in Oost-Pruisen. De Fransen stonden nu aan de rivier de Njemen aan de grens met Rusland. Als Alexander zich niet tot vredesonderhandelingen met Napoleon had laten verleiden, dan zou Napoleon Rusland zijn binnengedrongen. Omdat zowel Napoleon en Alexander naar vrede verlangden, besloten ze in Tilsit vrede te sluiten. De Vrede van Tilsit werd een van de beroemdste vredesonderhandelingen uit de geschiedenis die plaats vonden in een drijvend paviljoen op de Njemen, tussen het Franse en Russische leger in.

Rusland was de ongelukkige echtgenote die door Napoleon in Tilsit tot een huwelijk was gedwongen.

De meeste historici zijn het erover eens dat de Vrede van Tilsit een tijdbom was. Het was een door Napoleon afgedwongen vrede. Alexander had weinig keuze gehad en het leek alsof er een hartelijke vriendschap tussen beide keizers was ontstaan. Beiden hadden persoonlijk zeker sympathie en zelfs bewondering voor elkaar maar Alexander wist dat zijn volk hem deze vriendschap met de vijand kwalijk nam. In de (precies!) vijf jaar tussen de Vrede van Tilsit (25 juni 1807) en Napoleon‘s inval in Rusland (24 juni 1812) zou de relatie tussen Rusland en Frankrijk geleidelijk verslechteren. Rusland was de ongelukkige echtgenote die door Napoleon tot een huwelijk was gedwongen. Aanvankelijk speelde Rusland het toneelstuk van de Vrede van Tilsit mee, maar al het volgende jaar werd duidelijk dat Rusland geen gewillige bondgenoot was. Dat ondervond Napoleon tijdens de Erfurter Fürstentag in oktober 1808.

Erfurt 1808
Alexander en Napoleon op de Erfurter Fürstentag

Napoleon had in het najaar van 1808 in Erfurt een ontmoeting geregeld met Alexander die moest plaatsvinden in “de geest van Tilsit” met wekenlange festiviteiten. Zijn doel was om Alexander te vleien en week te maken, want hij had hem nodig. In Spanje hadden de Fransen een gevoelige nederlaag geleden en Napoleon wilde er hoogstpersoonlijk heen om orde op zaken te stellen. Maar hij vreesde dat de Oostenrijkers van zijn afwezigheid gebruik zouden maken en tot de aanval over zouden gaan. Daarom had hij van zijn bondgenoot Alexander rugdekking nodig. Voor deze toezegging had hij Alexander uitgenodigd in Erfurt. Daar trok Napoleon van alles uit de kast om indruk te maken op de tsaar. Hij liet klassieke toneelstukken opvoeren en liet de mooiste actrices uit Parijs naar Erfurt komen en probeerde ze zelfs bij Alexander het bed in te krijgen. Maar Alexander gaf geen krimp. Hij zou zich nooit meer door Napoleon laten manipuleren zoals in Tilsit.

In Goethe. Kunstwerk van het leven schrijft Rüdiger Safranski ook over de Erfurter Fürstentag. Napoleon had Goethe namelijk ook uitgenodigd. Op 14 oktober 1808 werden Goethe en Wieland allebei onderscheiden met het Legion d’honneur.

Legioen van eer 1808
Goethe en Wieland door Napoleon onderscheiden in de orde van het Legion d’Honneur.

Erfurter Fürstentag

anachronisme

Charles Edouard Boutibonne (1816-1897)

De Franse schilder Charles Edouard Boutibonne is een typische vertegenwoordiger van de smaak van het Tweede Franse Keizerrijk (1852-1870). Hij werd geboren in Hongarije in een Frans gezin en was een leerling van Franz Xaver Winterhalter (1805-1873) die precies wist hoe je het hof moest behagen. Winterhalter was rond het midden van de negentiende eeuw een veelgevraagd hof- en societyschilder. In 1855 schilderde Winterhalter zijn beroemde groepsportret van keizerin Eugenie omringd door haar hofdames. Het jaar daarop schilderde Charles Edouard Boutibonne twee grote ruiterportretten van Napoleon III en Eugenie voor de Royal Collection in Londen.

Charles Edouard Boutibonne
Charles Edouard Boutibonne 1856
Napoleon III en keizerin Eugenie

Tijdens het Tweede Franse Keizerrijk maakten rococo en barok een comeback. In de architectuur zien we dat in de stijl van de Beaux-Arts, in de schilderkunst aan de neobarok en in de damesmode vooral aan de weelderige crinolines. Rond 1860 bereikte dit een hoogtepunt. Charles Edouard Boutibonne paste zich aan bij de smaak van zijn tijd. Veel krullen en snoeperige kleuren dus. Toch vind ik deze kitsch historisch interessant. Het is de echo van het ancien régime in de ijzeren eeuw. Anachronismen zijn tijdgebonden én van alle tijden.

Charles Edouard Boutibonne
Charles Edouard Boutibonne
“Bij de fontein” roept bij mij onmiddellijk Fragonard in de herinnering
Charles Edouard Boutibonne
Charles Edouard Boutibonne
“De bergbeklimmers” doet mij wat de sfeer en stijl betreft aan het werk van Neo Rauch denken.

vadermoordenaar

het 200e geboortejaar van Richard Dadd (1817-1886)

Sinds de Romantiek zijn we er aan gewend dat de exploratie van de waanzin een kerntaak van de kunstenaar kan zijn. In Duitsland en Engeland bloeide de Romantiek als nergens anders en pionierden kunstenaars, nog voordat er psychologen en psychiaters bestonden, in de krochten van hun ziel. De Engelse schilder Richard Dadd maakte het wel heel erg bont. Hij leed waarschijnlijk aan paranoïde schizofrenie en toen hij 27 was, vermoordde hij in een vlaag van krankzinnigheid zijn vader. In 1843 werd hij opgenomen in het Bethlem Hospital, een instelling voor psychiatrische patiënten in Londen. Hier schilderde hij zijn bekendste werken. Het onderstaande schilderij maakte hij in 1842, het jaar voorafgaand op de moord op zijn vader.

Richard Dadd
Richard Dadd
Come unto these Yellow Sands (1842)

met Faber du Faur in Rusland [ 2 ]

Rußland 1812 foliant met 55 lithografieën (1843)
van Christian Wilhelm von Faber du Faur

De Württembergse jurist, generaal-majoor en militaire schilder Christian Wilhelm von Faber du Faur (1780-1854) nam in 1812 deel aan de veldtocht van Napoleon naar Rusland en legde deze vast in indringende beelden. In 1843 werden 55 litho’s gebundeld in een foliant onder de naam Rußland 1812.

Faber du Faur
litho van C.W. von Faber du Faur
Faber du Faur
litho van C.W. von Faber du Faur
Faber du Faur
litho van C.W. von Faber du Faur
Faber du Faur
litho van C.W. von Faber du Faur
1812 nahm Christian Wilhelm von Faber du Faur am Russlandfeldzug unter Napoleon als Oberleutnant im französischen III. Armeekorps teil, dem ein Teil des württemberger Rheinbundkontingents unterstellt war. Er fertigte dabei fast täglich Skizzen an, die er 1831 zusammen mit Major Kausler veröffentlichte. Das Werk Mit Napoleon in Russland enthält eine Vielzahl farbiger Zeichnungen, die den gesamten Feldzug und den Rückzug darstellen und damit den Charakter eines Augenzeugenberichtes erhalten. Er wurde Mitglied der französischen Ehrenlegion und war einer der nur 1000 württembergischen Soldaten, die den Feldzug gesund überstanden.
 
Bron: de.wikipedia.org

met Faber du Faur in Rusland [ 1 ]

Henri Zuber [ 3 ]

De reis naar Mexico in 1864
Zuber
Gibraltar 1864
Der Maler Heinrich Zuber (1844 – 1909) gibt sich schon im frühen Alter der Kunst des Zeichnens hin und wird außerdem ab seinem 18. Lebensjahr von einem Maler der Marine ausgebildet. Er ist ein einzigartiger Maler der aktuellen Zeitgeschichte und mit seinen Kollegen nur schwer vergleichbar. Napoleon III. hat bestimmt, daß die Fregatte „La Themis“ den Erzherzog Maximilian, der Kaiser von Mexiko geworden war, zu eskortieren. Heinrich Zuber ist Offiziersanwärter und ist an Bord dieser Fregatte. Vor kurzem wurde eine Sammlung von 27 Zeichnungen aufgefunden. Sie zeigen, Zuber hat mit ihnen einen außergewöhnlichen Bericht dieser Seereise des Kaiserpaares nach Mexiko erstellt. An Bord der „Novara“, dem Schiff des Kaisers Maximilians, befindet sich ein weiterer bedeutsamer Zeuge, Paula Gräfin Kollonitz. Diese Gräfin ist Hofdame von Carlotta, der Gattin des Kaisers, und führt ihrerseits ein Reisejournal. Die zwei Augenzeugenberichte, der literarische der österreichischen Gräfin und der gezeichnete von Heinrich Zuber ergänzen sich prächtig und ergeben einen außerordentlichen zweistimmigen Reisebericht.
 
Bron: alsace.revues.org
Zuber
Madeira 1864
Zuber
Lipari 1864

Le voyage de Maximilien, empereur du Mexique, vers le Mexique en 1864, vu par le peintre Henri Zuber [ alsace.revues.org ]

objectiviteitskoorts

Description de l’Egypte (1809-1829)

EgypteVorig jaar schreef ik hier al iets over de Description de l’Égypte, ou Recueil des observations et des recherches qui ont été faites en Égypte pendant l’expédition de l’armée française. Dit werk verscheen tussen 1809 en 1829 in tien delen en geldt als een mijlpaal in de wetenschap van de vroege negentiende eeuw. Het volledige werk bestaat uit honderden platen onderverdeeld in de volgende categorieën: antiquiteiten, topografische atlas, Egypte rond 1800 en natuurlijke historie (dieren, planten en mineralen). De oudheidkundige opgravingen nemen het grootste deel in beslag (vijf delen) maar de Description de l’Égypte geeft ook een prachtig beeld van Egypte zoals de Fransen het in 1798 aantroffen. Caïro telde in die tijd 600.000 inwoners en was daarmee even groot als Parijs.

Telkens als ik weer eens blader door dit wetenschappelijk (én artistieke) monument valt me weer op hoe sterk de drang naar objectiviteit 200 jaar geleden was. De fotografie schreeuwde om uitgevonden te worden, maar pas tien jaar nadat het laatste deel van de Description de l’Egypte verschenen was, lukte het Daguerre om fotografische beelden te fixeren. Een objectievere schrijver dan het licht is er niet. Maar de graveurs van de Decription kwamen de werkelijkheid die Egypte heet, bijzonder nader. De gravures zijn wetenschappelijk verantwoord en hebben geen artistieke pretentie.

De fotografie schreeuwde aan het begin van de negentiende eeuw om uitgevonden te worden, want een objectievere schrijver dan het licht is er niet.

Toch ademt dit wetenschappelijke werk uit de vroege negentiende eeuw onmiskenbaar iets romantisch. Dat heeft verschillende oorzaken. Tussen 1809 en 1829, toen de tien delen verschenen, draaide de (historische) romantiek op volle toeren. Het was begonnen in Duitsland en breidde zich al snel uit naar Frankrijk en Engeland. Er stonden romantische helden op als Lord Byron en zelfs in het classicistische Frankrijk spatte het romantische pathos bij schilders als Géricault en Delacroix van het doek.

Daarnaast was de expeditie naar Egypte die Napoleon in 1798 en 1799 ondernam één van de meest dwaze militaire ondernemingen uit de geschiedenis. Het was eerder een romantische gril. Maar we hebben aan dit onbezonnen avontuur wél de egyptologie aan te danken. Tenslotte is de achterkant van de wetenschappelijke belangstelling voor Egypte een romantisch verlangen naar een andere wereld. Terwijl de Duitse romantiek vooral de middeleeuwen zocht, ontwikkelde zich in Frankrijk het oriëntalisme. Met de Franse verovering van Algerije in 1830 kwam dit pas goed op gang, maar in de Description kun je al heel goed een aanzet zien.

Memphis
Sommige gravures zijn zo eenvoudig en droog dat ze iets surrealistisch hebben, zoals deze reusachtige hand opgegraven in de woestijn bij Memphis.

De Description de l’Egypte was geen nieuw fenomeen. In de tweede helft van de achttiende eeuw was de wetenschappelijke gravure sterk in opkomst. Vooral door de verspreiding van de laatste (illustratieve) delen van de Encyclopédie in de jaren 1770 was men vertrouwd geraakt met de wetenschappelijk verantwoorde illustratie. Dat zien we zelfs bij de Italiaanse meestergraveur Piranesi. In het begin van zijn carrière aan het einde van de 1740′s werkt hij nog in een rococostijl, maar aan het einde van zijn leven in de 1770′s is zijn werk strakker en strenger geworden. Met andere woorden: wetenschappelijk verantwoord.

De Entzauberung der Welt, die Max Weber honderd jaar geleden meende te zien, had zijn oorsprong dus al in de achttiende eeuw. De romantiek zou de objectiviteitskoorts aan het begin van de negentiende eeuw met irrationaliteit bestrijden. Dat zou in veel gevallen tot de “romantische ziekte” lijden. Maar in de Description de l’Egypte zijn wetenschap en romantiek voor mijn gevoel in evenwicht al is het omdat ik mijn eigen gevoel eraan toevoeg.

Description de l’Egypte [ fr.wikipedia.org ]