In februari schreef ik hier al iets over de Canadese filosoof Charles Taylor. In de weekendbijlage Letter & Geest in Trouw stond afgelopen weekend een bewerking van de lezing die hij onlangs hield op uitnodiging van het Centre for Humanities een nieuw platform voor interdisciplinaire discussies over de geesteswetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Daarnaast verscheen vorige week de Nederlandse vertaling van A Secular Age uit 2007. Een seculiere tijd – Geloof en ongeloof in de wereld van nu. is uitgegeven door Lemniscaat en kost € 49,95 (ISBN 9789047701569).

Hoe God uit zijn schepping verdween [ trouw.nl ] | The New Atheism and the Spiritual Landscape of the West [ theotherjournal.com ]

De Franse filosoof Maurice Merleau-Ponty is een typische existentialistische denker uit het midden van de vorige eeuw. In de postmoderne tijd (na 1975) raakte hij in de vergetelheid. Op dit moment lees ik weer eens in De fenomenologie van Merleau-Ponty dat Prof. R.C.Kwant schreef kort na de tragische dood van Merleau-Ponty in 1961. Voor mij als schilder wint de existentiële fenomenologie die Merleau-Ponty ontwikkeld heeft, nog altijd aan actualiteit. Dat komt omdat deze mij bewust blijft maken van de wijze waarop ik de wereld waarneem.

Merleau-Ponty neemt het radicale empirisme van George Berkeley: ‘esse est percipi’ (‘zijn is waargenomen worden’) en het kentheoretische kader van Immanuel Kant als zijn vertrekpunt. De mens neemt niet de dingen zélf waar, maar de vormen waarin deze door onze perceptie en receptie worden gegoten. Wat we waarnemen zijn dus mentale illusies van de dingen. Uit deze innerlijke waarneming kun je een ‘derde oog’ afleiden en wordt alle waarneming uiteindelijk een geestelijk proces. In de fenomenologie wordt de cartesiaanse dualiteit tussen lichaam en geest opgeheven. Het zgn. ‘lichaam-subject‘ gaat voor Merleau-Ponty aan deze door de ratio geconstrueerde ‘subject-object’ tegenstelling vooraf. Met dit kernbegrip wil hij de diepe en geheimzinnige verstrengeling tussen lichaam en geest benadrukken.

Merleau-Ponty verwijst vooral naar de moderne schilders Cézanne, Klee en Delaunay, die het zien zélf probeerden te zien. Je zou kunnen zeggen dat ze in hun schilderijen het zien willen kwadrateren. De moderne schilderkunst probeert de vertrouwde verschijningsvormen te verbrijzelen om in hun essentie door te kunnen dringen. De kubisten gooien zelfs de ruimte op hun schilderij bewust aan diggelen om door de scherven heen in contact te kunnen komen met de essentie van al het zichtbare. Ze komen zo tot eigen (meta)visies: Volgens Cézanne bijvoorbeeld bestaat de zichtbare wereld uit kubussen, bollen en kegels, maar volgens Mondriaan liggen universele verhoudingen aan deze wereld ten grondslag. Moderne schilderkunst geeft niet het zichtbare weer, maar probeert de mogelijkheidsvoorwaarde van het zichtbare zichtbaar te maken.

Merleau-Ponty‘s filosofie, zeer sterk beïnvloed door Edmund Husserl (Merleau-Ponty voerde bepaalde aspecten van de fenomenologie van Husserl door in zijn eigen werk, dat voor een belangrijk deel o.a. was gebaseerd op onderzoek van Husserl’s manuscripten), moet gerekend worden tot het domein van de fenomenologie. Zijn twee belangrijkste werken zijn La structure du comportement (1942) en Phénoménologie de la Perception (1945). Hierin komt onder andere naar voren dat la perception (de waarneming) als uitgangspunt moet worden gezien in de filosofie, als een eigen actieve dimensie. Centraal daarin staat een verwerping van het cartesiaanse ‘cogito’, en daarmee van het (volgens Merleau-Ponty) misleidende onderscheid tussen het object en de ‘cogito’. Middels en vanuit deze verwerping poogt Merleau-Ponty een kritiek te formuleren op de reductionistische tendens die de wetenschappen beheerst. In zijn fenomenologie speelt het lichaam, als middel van zowel waarneming als expressie, een centrale rol: “mijn lichaam bepaalt het gemeenschappelijke weefsel van alle objecten en het is, in ieder geval wat betreft de waargenomen wereld, het algemene instrument van mijn begrijpen”. Het werk van Merleau-Ponty heeft onder andere een sterke invloed gehad op de ‘heideggeriaanse’ contemporaine denker Hubert Dreyfus, die in zijn What computers still can’t do een evaluatie geeft van en fenomenologische reflectie op de gang van zaken binnen het vakgebied van de Kunstmatige intelligentie. Zijn werk krijgt ook enige aandacht binnen de neuropsychologie. Cognitiewetenschappers als Oliver Sacks en Antonio Damasio tenderen naar een bewustzijns-denken zoals dat bij Merleau-Ponty terug te vinden is.
 
Bron: nl.wikipedia.org

oog en geest [ 1996, Uitg. Ambo ] | de wereld waarnemen [ 2003, Uitg. Boom ]

In de sympathieke galerie Wit in een rustige wijk op de Wageningse Berg was zondagmiddag de opening van Tableau Mort, een kleine tentoonstelling van de vrienden van Job een bescheiden kunstenaarsinitiatief dat in 2001 is gestart door drie kunstenaars met de focus op de relatie tussen kunst en religie. Inmiddels wordt Vrienden van Job gevormd door het duo Wout Herfkens en Rinke Nijburg. Speciaal voor deze tentoonstelling maakten zij samen een serie gipsen tegels met daarop afbeeldingen van insecten in gemengde techniek: getekend, geschilderd en ingekrast.

De Utrechtse kunsthistoricus Aldwin Kroeze hield een lezing waarin hij Tableau Mort plaatste in de traditie van de moderne kunst en dat weer in relatie met religie en levensbeschouwing. Kunst en religie zijn zoals we weten wezenlijk met elkaar verbonden. Tot de Renaissance is in het Westen bijna alle kunst gewijde (lees: christelijke) kunst die gericht is op ‘het sacrale’. (lees: God en de heiligen) Tijdens de Renaissance bloeit de profane kunst sterk op. Omdat de kunsthistorische altijd de geestelijke ontwikkeling volgt, komt onder invloed van het humanisme de mens in zijn kunst steeds meer in het middelpunt te staan. Daarmee verandert uiteraard de positie van de kunstenaar. Deze wordt steeds meer zélf de schepper, terwijl dé Schepper steeds meer een projectie van de kunstenaar wordt.

Aan het einde van de negentiende eeuw ontstaat in het Westen voor het eerst een expliciet religieuze kunst die zich heeft losgemaakt van de geïnstitutionaliseerde christelijke religie, het symbolisme. Deze kunst is zwanger van symbolen, is mysterieus en bezwerend tegelijk. De christelijke iconografie wordt door de symbolisten veel vrijer geïnterpreteerd dan in de christelijke traditie gebruikelijk is. Men neemt de vrijheid om de christelijke iconografie te vermengen met symbolen uit de alchemie en andere occulte stromingen en voegt daar zelfs nog oosterse elementen aan toe. Het symbolisme is een amalgaam van religieuze tradities en iconografie, eigenlijk een voorbode van wat nu als New Age ingeburgerd is geraakt. Het draait niet langer om een voorgekauwde, maar om een persoonlijke relatie met (en interpretatie van) het sublieme.

Het symbolisme duurt ongeveer van 1890 tot 1910 en maakt tenslotte deel uit van een waaier van ismen die je onder de noemer van het modernisme kunt samenbrengen. In het modernisme speelt het spirituele aanvankelijk een grote rol. Maar door de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog keert de zoektocht naar het hogere zich om tot de cynische antikunst van het dadaïsme. De invloed van Dada op de moderne kunst is moeilijk te overschatten. Deze anti-kunst maakt definitief een eind aan de hoogvliegerij van het symbolisme. Ook al is de spot van de dadaïsten meestal bijtend, ze laten wel zien dat we relativerende humor nodig hebben om ons weerbaar te maken tegen agressief fundamentalisme. Toch zullen de suprametisten, neo-plasticisten en constructivisten hun socialistische utopieën vol vuur blijven verkondigen. Ondanks het protest van de dadaïsten wordt de eerste helft van de twintigste eeuw beheerst door totalitaire bewegingen en de verschrikkelijke gevolgen daarvan.

Voor de postmoderne mens wordt het relativisme een soort van overlevingsstrategie. Grote Verhalen kunnen alleen nog met groot wantrouwen benaderd worden. Uiteraard spelen nog andere factoren mee in het ontstaan van het postmodernisme. De globalisering en daarmee het relativerende contact met niet-Westerse culturen heeft al sinds de negentiende eeuw een enorme invloed op de geestelijke en kunsthistorische ontwikkeling in het Westen. Cultureel-antropologen als Claude Lévi-Strauss zouden aan het begin staan van wat we nu structuralisme noemen, de visie dat elke visie (dus ook kunst en religie) cultuurbepaald is. Zo voedt het structuralisme weer het postmodernisme in de overtuiging dat er geen absolute waarheid bestaat. Zoals elke cultuur zijn eigen waardensysteem kent, zo heeft elk individu ook een hoogst persoonlijke set van waarden en normen. De waarheid bestaat niet; ieder heeft zijn/haar eigen waarheid. Dat is ‘de waarheid’ van het relativisme. Deze overtuiging moet natuurlijk tot een crisis leiden. Want als iedereen ‘heel bescheiden’ de eigen waarheid als het allerheiligste beschouwt, heb je de totale anarchie in huis.

Het postmodernisme probeert deze crisis op te lossen door alles als een spel te zien. Op het moment dat je je eigen spel met de waarheid laat domineren boven het spel van de ander, weet je dat je de speelruimte van de ander niet mag inperken. Deze postmoderne modus vivendi lijkt op die van het liberalisme waarin je behoort te weten dat de eigen vrijheid begrensd wordt door de vrijheid van de ander. De postmoderne en liberale vrijheid vormen een relatieve, uiterlijke vrijheid. Deze wordt begrensd door de ander. Meestal is dit ook de vrijheid en speelruimte voor de postmoderne kunstenaar. Zelf geloof ik dat er nog een andere vrijheid bestaat, die innerlijk door God gegeven is. Maar dat is een geloof en dat wordt tegenwoordig niet meer als een collectieve, maar als een individuele aangelegenheid opgevat. Religie wordt door de liberale en postmoderne vrijheidsopvatting steeds meer uit het publieke domein teruggedrongen naar de plaats waar het volgens deze opvatting behoort te zijn: in het privédomein. Daar blijft het achter de eigen voordeur en kan het de speelruimte van anderen niet inperken. In het publieke domein heerst een ‘neutrale’ wetgeving.

De kunstenaar speelt het spel met betekenissen en (her)schept de werkelijkheid telkens. Hij/zij heeft de vrijheid om overal beeldelementen vandaan te halen en deze in een context te plaatsen die voor de kunstenaar intrigerend, verrassend, spannend of prikkelend is en wat hij de anderen graag wil laten zien. Postmodernisme maakt ons ervan bewust dat de werkelijkheid een constructie is, een patchwork van betekenissen. De collage (de cut ‘n paste methode) is daarom een goed middel om het spel te spelen. De kunstenaar die zich op een postmoderne wijze met religie bezighoudt, kan naar hartelust knippen en plakken. Hij gebruikt fragmenten uit allerlei soorten religieuze verhalen en tradities om daarmee een eigen verhaal te maken.

Grote Verhalen leveren voor de postmoderne kunstenaar de grondstof. In feite worden ze niet meer als Groot Verhaal gerespecteerd, maar als een van de vele grote of minder grote verhalen. De geïnstitutionaliseerde religies worden steeds vaker met syncretisme geconfronteerd. De Waarheid is uitgewaaierd in myriaden van waarheden en wij zijn het zelf die daaruit onze eigen waarheid kunnen construeren. De postmoderne kunstenaar die zich laat inspireren door religie is bezig met ‘deconstructie van religieuze narratieve structuren’ en plaatst deze in een nieuwe context. Het is een analytische benadering, naar analogie van de ontleding van beeldelementen zoals deze in het kunstonderwijs sinds het Bauhaus gebruikelijk is. Je kunt je alleen ernstig afvragen of je zo’n analytische benadering ook op religie kunt loslaten. Want elk iconografisch detail is ingebed in een rijke context en traditie en in wezen niet los verkrijgbaar. Het postmodernisme bestaat nu zo’n veertig jaar terwijl de grote religieuze tradities duizenden jaren oude lévende tradities zijn.

Om bij de insecten van Tableau Mort aan te sluiten een kleine anekdote. Toen Maria Sybilla Merian in het begin van de achttiende eeuw in Suriname haar tekeningen maakte voor Metamorphopsis Insectorum Surinamensium (1705), werd ze daarbij geholpen door de plaatselijke bevolking. Tegen betaling bracht deze haar telkens nieuwe insecten. Toen het op een gegeven moment lastiger werd om nieuwe soorten te vinden, bedacht een van hen een list. Hij trok twee insecten uit elkaar en schoof het bovenlijf van de een op het onderlijf van de ander. Maria Sybilla Merian merkte het niet op, gaf de vinder zijn beloning en maakte braaf een gravure van deze nieuwe schepping. Wanneer ze levende insecten had getekend, had ze de list doorzien. Maar voor haar tekeningen stonden tableau morts met opgeprikte insecten model, zodat de echte exemplaren en het cut ‘n paste exemplaar door hun dode staat op één lijn kwamen te staan. De dood is bedrieglijk.

Zo zou je je het misschien ook mogen zien met religieuze tradities. Wanneer de religie niet leeft, dat wil zeggen, van binnenuit beleefd wordt, is het innerlijke leven van de religie moeilijk te ervaren. Zelfs wanneer je geïntrigeerd wordt door details uit een religieuze iconografie, kan dat bij een uiterlijke fascinatie blijven. Wanneer je deze combineert met elementen uit een andere religieuze traditie ontstaat een nieuw beeld met een eigen poëzie, dat nieuwe betekenissen oproept. Een van de postmoderne kunstenaars die speelt met iconografische tradities in zijn werk, is de neo-expressionist Francesco Clemente (1952). In 1982 maakte hij op zijn eigen wijze veertien kruiswegstaties terwijl hij daarbij enthousiast leende uit de hindoeïstische iconografie. ‘Zodra er een traditie lijkt te ontstaan, doe ik alsof deze er niet is’ heeft hij eens gezegd. Hij is dus typisch een voorbeeld van een postmoderne kunstenaar die ‘nergens’ wil uitkomen, die bewust aan de buitenkant wil blijven, bij het beeld. De buitenkant wordt tot binnenkant gemaakt, het poëtische beeld tot onuitsprekelijke inhoud.

Wanneer je leeft met en vanuit een bepaalde religieuze traditie, dan doet dit syncretisme pijn omdat je voelt dat levende religies in stukjes worden gehakt en daarna weer worden gemonteerd, terwijl de oorspronkelijke levende inhoud niet meer terugkeert. In plaats daarvan is er een beeld gekomen dat voor veel mensen misschien heel intrigerend is en daardoor zelfs levend lijkt, maar voor de gelovige is afgehakt van de stam.

Het postmodernisme maakt ons leven tot een spel (met betekenissen/zingeving). Maar spelen met het leven blijft natuurlijk iets anders dan spelen met de bal. Wanneer we spelen met zingeving en religie, spelen we met de grote dingen van het leven en dus ook met de dood. Het is daarom een ernstig spel, al zijn ironie en humor onontbeerlijk om het spel te verlichten. Echt ironisch kan het spel nooit worden. Toch kan postmoderne kunst gemakkelijk verlamd raken door teveel ironie. Een postmoderne kunstenaar die het spel speelt met louter ironie, lijkt op een voetballer die voortdurend speelt op balbezit, de anderen met schijnbewegingen steeds op het verkeerde zet, maar zelf de bal op een gegeven moment ook niet meer kan zien. Des te mooier is het om te kijken naar postmoderne kunst die met gepaste ernst ‘gespeeld’ wordt. De vrienden van Job, Wout Herfkens en Rinke Nijburg laten op overtuigende wijze zien dat hun spel ernst is, zonder dat hun spel zwaar is geworden. Integendeel, Tableau Mort is een tentoonstelling die je ademloos kunt bekijken, als een Erik of een kleine Johannes op blote voeten. Geen grote schilderijen, maar tegels die net iets kleiner zijn dan een A-4′tje, gepresenteerd in een lichte witte ruimte. Tableau Mort is nog te zien tot 3 mei in galerie Wit.

Tableau Mort [galeriewit.nl]