Meestal hebben we het over “slechte smaak” wanneer iets lelijks mooi gevonden wordt. Maar slecht is een moreel en geen esthetisch oordeel. Bestaat er nu ook zoiets als “slechte smaak” in de zin van moreel slecht? Kan smaak ongezond en kwaadaardig zijn?

Als er in die zin “slechte smaak” bestaat, dan moet er ook “foute kunst” bestaan. We zouden daar bijvoorbeeld fascistische en stalinistische schilder- en beeldhouwkunst onder kunnen rekenen. Maar ook de architectuur mogen we dan niet vergeten. In potentie heeft architectuur namelijk alles in zich om het megalomane en totalitaire te dienen. Is fascistische of communistische architectuur per definitie de uiting van slechte, zieke en kwaadaardige smaak?

Het is bekend dat de sobere architectuur van Albert Speer terug gaat naar de neoclassicistische ontwerpen van de Franse architect Claude Nicolas Ledoux (1736-1806). In de tweede helft van de achttiende eeuw werd dit de stijl van de Verlichting. De “edele eenvoud en stille grootsheid” van het neoclassicisme propageerde de idealen van de Verlichting: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Ironische genoeg ontwikkelde juist deze stijl zich tot officiële staatskunst en kreeg het despotische trekjes.

Het neoclassicisme was een reactie op het rococo. In de jaren zeventig van de achttiende eeuw was er met name in Frankrijk een abrupte overgang van het rococo naar het neoclassicisme. De kunst van het rococo beantwoordde aan de smaak van het ancien régime. Het was een lichte en wulpse kunst, gemaakt om te behagen en te vermaken. Na de dood van Lodewijk XV in 1774 begon men het rococo in Frankrijk steeds meer als een uiting slechte smaak te beschouwen. Het neoclassicisme bood het gezonde alternatief.

Als reactie op de frivole en broeierige tafereeltjes van het rococo kwam het neoclassicisme moraliserende voorstellingen die met een koel palet geschilderd waren. Het was een strenge en serieuze stijl die het volk moest verheffen in plaats vermaken. Opvoeding tot zedelijkheid in plaats van zedeloos vermaak. Het neoclassicisme werd de stijl van de Verlichting. Zo was de Franse Verlichtingsfilosoof Denis Diderot een groot bewonderaar van de schilder Jean-Baptiste Greuze. Zijn moraliserende voorstellingen hadden net als de filosofische teksten van Voltaire en Rousseau een opvoedkundige waarde. Dit was in de ogen van Diderot “goede kunst” omdat het uitging van het ideaal de mens te verheffen.

Voor de Verlichting was er geen plaats meer voor het rococo. De rococoschilder Fragonard raakte na 1780 volledig uit de gratie. Decennialang zou het neoclassicisme de heersende stijl zijn. In de 19e een 20e eeuw raakte het neoclassicisme besmet omdat het de stijl is waarmee dictators graag imponeren. Waarschijnlijk komt dat omdat deze architectuur herinneringen oproept aan de grootsheid van het Romeinse Rijk. Zo zag Hitler het ook. Zijn Berlijn moest Germania worden, het nieuwe Rome.

Bestaat er nu slechte smaak en foute kunst? Misschien gaat het juist daar verkeerd wanneer je één bepaalde stijl uitroept tot de officiële staatskunst. Daarom is het postmodernisme gehecht aan pluralisme. Rococo en neoclassicisme kunnen allebei. Realisme en abstractie ook. De ene stijl is niet beter dan de ander. Wanneer de ene stijl zich verheft boven de andere stijl, gaat het op den duur fout. Want neerkijken op de smaak van een ander is jezelf verheffen. En hoogmoed komt voor de val.

Op 26 april 1913 waren de Gentenaars zonder meer trots. Trots op hun wereldtentoonstelling, die na jaren van hard werken en taaie inzet op die bewuste dag werd ingehuldigd door koning Albert I en koningin Elisabeth. De „Exposition universelle et internationale de Gand„ was de 28ste in een lange rij expo’s die sinds 1851 in Europa en Amerika hadden plaatsgevonden. En het was maar liefst de zevende en meteen ook spectaculairste in het kleine België, dat zich mettertijd had opgewerkt tot een economisch zwaargewicht. De expo van 1913 werd bij uitstek een vitrine voor de vroege uitingen van de moderniteit en een ongebreideld geloof in de vooruitgang. En hoewel het er na afloop op leek dat de Eerste Wereldoorlog alle hooggespannen verwachtingen in één klap de bodem had ingeslagen, bleek die vooruitgang niet meer te stuiten: ons land en onze samenleving waren voorgoed nieuwe wegen opgegaan. (Bron: gent.be)

In het boek 1913 de zomer van de twintigste eeuw van Florian Illies wordt de Gentse wereldtentoonstelling niet genoemd. Volgens Peter Jacobs in De Standaard is dat jammer, “want de wereldtentoonstelling daar was een stuiptrekking van de belle époque die perfect te contrasteren valt met de voortekenen van de nieuwe tijd.”

Wereldtentoonstelling van 1913 | Gent 1913 [ gent.be ]

Dit jaar is het honderd jaar geleden dat de Ottomanen definitief van de Balkan verjaagd werden. Al sinds het begin van de achttiende eeuw was de Ottomaanse heerschappij over Zuid-Oost Europa ernstig verzwakt. In de negentiende eeuw begon de bevrijding van de onderdrukte orthodoxe christenen van het Ottomaanse juk en ontstonden er christelijke vorstendommen. In 1815 werd het Vorstendom Servië onafhankelijk. In 1829 volgde Griekenland (op Macedonië en Thraciëna). In 1859 vormden Walachije en Moldaviësamen het vorstendom (Klein)Roemeniëen tenslotte kreeg Bulgarije in 1878 zelfbestuur binnen het Ottomaanse Rijk.

De Bulgaren hadden daarbij veel te danken aan hun grote Slavische broeders. Het Russische Rijk wilde zijn invloedssfeer uitbreiden richting Constantinopel. Deze stad had grote strategische betekenis. Engeland keek met argusogen toe. Tijdens het Congres van Berlijn in 1878 wist Bismarck de grootmachten tevreden te stellen, behalve Rusland. Dat moest een deel van zijn veroveringen weer opgeven. Constantinopel bleef zo, tot tevredenheid van Engeland en Frankrijk, buiten de Russische invloedssfeer.

De Ottomanen hadden op de Balkan enorme verliezen geleden maar rond 1900 hielden ze nog altijd een deel van de Balkan bezet. De laatste fase van de christelijke herovering van de Balkan begon in 1908 met de annexatie van Bosnië-Herzegovina door Oostenrijk-Hongarije. De gemoederen liepen hierbij hoog op omdat ook Serviëaanspraak maakte op dit gebied. Daarbij kreeg het steun van zijn grote Slavische broer (Rusland). De Europese grootmachten dreigden tijdens de Bosnische crisis (1908-1909) een oorlog in getrokken te worden. Maar aan deze dreiging kwam een eind toen Rusland in 1909 de steun aan Serviëstaakte. Serviëmoest de annexatie van Bosniëen Herzegovina door Oostenrijk-Hongarije accepteren. Maar er lag nu wel een tijdbom te tikken…

Op 8 oktober 1912 verklaarde Montenegro de oorlog aan het Ottomaanse Rijk. Inzet was het gebied dat de Ottomanen op de Balkan nog bezet hielden: Macedonië en Thracië. Dit gebied strekte zich uit van de Ionische Zee langs de Egeïsche Zee tot aan de Zwarte Zee. Macedoniëbesloeg delen van het huidige Albanië, Griekenland, Servië, Bulgarije en FYROM. Kort na de oorlogsverklaring van Montenegro voegden de andere orthodox christelijke landen op de Balkan zich erbij. Maar Montenegro, Servië, Bulgarije en Griekenland bleken eerder rivalen dan bondgenoten in de strijd om Macedonië.

Tussen de Grieken en Bulgaren ontstond een wedloop om de felbegeerde stad Thessaloniki. Op 26 oktober 1912 werd Thessaloniki door de Grieken bevrijd. Het scheelde een haar of deze belangrijke Macedonische havenstad was vanuit Sofia door de Bulgaren bevrijd. De Grieken hadden nu de hoofdprijs. In het Oosten hadden de Bulgaren meer succes. West-Thracië werd ingenomen waardoor Bulgarije een ruime toegang kreeg tot de Egeïsche Zee.

Dit was tegen het zere been van de westerse grootmachten die de Slavische broertjes van Rusland liever als binnenlanden zagen. Nu Bulgarije via de Egeïsche Zee toegang had gekregen tot de Middellandse Zee, werd de Mare Nostrum van Engeland, Frankrijk en Italië nog steeds bedreigd door Russische aanwezigheid. Op 30 mei 1913 werd de Eerste Balkanoorlog afgesloten met het Verdrag van Londen. Albanië werd in dat verdrag als nieuwe staat erkend en Servië, Montenegro en Griekenland moesten hun troepen uit dat land terugtrekken. Macedonië bleef een betwist gebied en het Verdrag van Londen bleek daardoor erg instabiel. Een maand na ondertekening zou de Tweede Balkanoorlog uitbreken.

van Eerste Balkanoorlog tot Eerste Wereldoorlog
In 1912 en 1913 waren er twee Balkanoorlogen. Tenslotte brak na de moordaanslag op Franz-Ferdinand van Oostenrijk door een Servische nationalist op 28 juni 1914 in Sarajevo een Derde Balkanoorlog uit. Maar omdat deze zou uitmonden in de Grote Oorlog, is de Derde Balkanoorlog nooit in de geschiedenisboeken terecht gekomen. We kennen deze nu onder een andere naam: de Eerste Wereldoorlog.

Kruitvat [ W&V ] | Eerste en TweedeBalkanoorlog [ nl.milpedia.org ]