Vorige maand overleed Peter Falk. Voor mij een reden om weer eens te kijken naar Der Himmel über Berlin van Wim Wenders, waarin Falk zichzelf speelt. Wenders schreef het script van deze film samen met de Oostenrijkse schrijver Peter Handke. Je kunt Der Himmel über Berlin op verschillende manieren zien, maar in de eerste plaats is het een sprookje over de twee engelen Damiel en Cassiel waarbij de eerste verliefd wordt op een meisje en zijn onsterfelijkheid voor haar wil opgeven. In de tweede plaats is het een portret van Berlijn, een troosteloze en deprimerende stad die in al zijn grauwe alledaagsheid geportretteerd wordt. In de derde plaats kun je de film zien als een tijdsbeeld van de jaren tachtig dat even naargeestig is als de gewonde stad. Sinds ik de film kort na zijn verschijnen in 1987 voor het eerst zag, is het een van mijn favouriete films gebleven, ook vanwege zijn diepzinnige en dichterlijke reflecties.

Wenders laat het verhaal beginnen met een beeld dat doet denken aan het begin van Triumph des Willens. Riefenstahl laat haar film beginnen in de wolken boven Berlijn om Hitler als een godenzoon uit de hemel op aarde te laten landen. Dat Der Himmel über Berlin ook met dit beeld begint, is niet meer dan logisch. De hemel is de woonplaats van de engelen. We leren eerst Damiel kennen, gespeeld door Bruno Ganz en destijds nog niet bekend van zijn rol als Hitler in Der Untergang. “Als das Kind Kind war, wußte es nicht das es Kind war” mijmert hij. Dan stort hij zijn onsterfelijke fijnstoffelijke lichaam naar beneden in de stad Berlijn, die een volmaakte metafoor blijkt van de gevallen en verwonde wereld waarin wij leven. Omdat de engel een transparant wezen is die zich net als een gedachte helemaal vrij door ruimte en tijd kan verplaatsen, kan de camera in de blik van de engel zich los maken van het alledaagse decor. Terwijl Damiel en Cassiel zich door de miljoenenstad bewegen, vangen ze flarden van ontelbare gedachten op. Elk mens blijkt er in zijn eigen wereld te wonen, afgescheiden door de façade van zijn gezicht.

De muur is overal. Een heel indringende monologue intérieur horen we terwijl we vanuit een auto uit de jaren dertig door een filmset in Berlijn rijden. Op de filmset is het weer april 1945 en zo laat Wenders het inferno van de oorlog en het troosteloze uit de tegenwoordige tijd in elkaar schuiven. We zien de verschrikkelijke beelden uit 1945 van een uitgemergeld Berlijn. Als de auto stopt, blijken we in de tegenwoordige tijd te zijn, want de SS-ers en de mensen in de puinhopen zijn in werkelijkheid acteurs en figuranten.

Der Himmel über Berlin is ook het verhaal over onze zondeval, maar dan getransponeerd naar de sfeer van de engelen. Wenders gebruikt dit Bijbelse thema maar vermengt het met niet-Bijbelse onderwerpen als evolutie en reïncarnatie. Terwijl Cassiel zich het meest thuisvoelt in de bibliotheek van Berlijn en graag naar de gedachten van een grijsaard luistert die het allemaal heeft meegemaakt, voelt Damiel zich meer aangetrokken tot het circus waar hij verliefd is geworden op een acrobate. De bibliotheek en het circus als metaforen voor de wereld van de geest en de waan van de dag. In zijn verlangen naar de wereld van de sterfelijkheid wordt Damiel opgemerkt door Peter Falk. Deze is ooit engel geweest en heeft de overstap van de eeuwigheid naar de tijd gemaakt.

Peter Falk beveelt Damiel aan hem te volgen: “But you are not here. I’m here. I wish, you were here. I wish you can talk to me. Cause I’m a friend. Compañero!” Falk kan Damiel niet zien, maar hij voelt wel zijn aanwezigheid aan. Hij steekt Damiel zijn hand toe en Damiel beantwoordt hem met een onstoffelijke handdruk. Je zou het als de zondeval van een engel kunnen zien. Cassiel waarschuwt Damiel voor de verleidingen van het aardse leven: “Nichts davon wird wahr sein.” maar laat hem helemaal vrij om te gaan. Damiel geeft zijn onsterfelijkheid op, gaat op zoek naar zijn sterfelijke geliefde en Nick Cave zingt from her to eternity. Na enige tijd van het aardse leven geproefd te hebben, besluit de stoffelijke en sterfelijke Damiel in zijn dagboek. “Ich weiß jetzt was kein Engel weiß.”

wings of desire [ wim-wenders.com ]

Drie weken geleden bepaalden de Alpen ons uitzicht. We probeerden ons te verplaatsen in de traditionele bergbewoners met in gedachten de film Schlafes Bruder naar de roman van de Oostenrijkse schrijver Robert Schneider. Het verhaal speelt zich af aan het begin van de negentiende eeuw in een geïsoleerd bergdorpje in Montafon.

Als je zoals ik uit Nederland komt, of zoals Michaela uit Niedersachsen en je de vlakke ruimte sinds je geboorte aan alle kanten om je heen hebt gevoeld, is het een beklemmende gedachte een leven lang in een bergdal te wonen. Natuurlijk bepaalt de natuurlijke biotoop, waarvan het landschap het gezicht is, over vele generaties het karakter van een volk. Maar het is dwaas om een open landschap te koppelen aan ruimdenkendheid. Net zo dwaas is het om bekrompenheid te koppelen aan een gesloten landschap. Toch is dat laatste na het lezen of zien van Schlafes Bruder verleidelijk. De bergbewoners die hun hele leven in een bergdal zitten opgesloten, blinken niet bepaald uit door een ruime blik op de wereld. Terwijl in de rest van Europa de Verlichting al in volle gang is, leven zij rond 1800 nog met natuurgeesten die bezweerd moeten worden en bestaat hun godsdienst uit een mix van bekrompen katholicisme en oeroud bijgeloof.

Tegelijkertijd geeft het hooggebergte hen iets unieks, namelijk de ervaring van de grootsheid van de natuur en de nietigheid van de mens. De Duitse theoloog Rudolf Otto heeft deze ervaring in zijn beroemde boek Das Heilige het Mysterium tremendum ac fascinans genoemd. En de Duitse romantische landschapsschilder Caspar David Friedrich geldt als een van de voornaamste schilders die de overweldiging door de natuur heeft gevisualiseerd.

In deze serie liet ik al verschillende Duitse en Oostenrijkse romantische landschapsschilders zien uit de eerste helft van de negentiende eeuw. Maar de achttiende eeuwse Zwitserse schilder Caspar Wolf (1735–1783) is nog niet aan bod geweest. Wolf was onder de indruk geraakt van het gedicht Die Alpen van Albrecht von Haller (1708–1777) en schilderde vanaf 1773 tot aan zijn dood in 1783 gletsjers, watervallen, rotsen en ravijnen dat het een lust was.

meer Friedrich & Co

“Halverwege onze levensreis vond ik mezelf terug in een donker woud, afgedwaald van het rechte pad.” Zo luidt de eerste canto uit Inferno, het eerste deel van La Divina Comedia van Dante. In de negentiende eeuw heeft Gustav Doré het werk geïllustreerd. Op de eerste plaat zien we Dante in een donker woud vertwijfelend achterom kijkend, tot aan zijn knieën in de brandnetels.

Ik moest aan deze afbeelding denken toen ik gisteren naar Big Fish keek van Tim Burton. Net als Gustav Doré is Burton visueel hoogbegaafd en kun je je vingers aflikken bij het oogsnoep dat hij ons voorschotelt. In Big Fish volgen we de levensweg van Ed Bloom in een raamvertelling. Op zijn sterfbed vertelt hij zijn schoondochter zijn levensverhaal dat even fantasierijk als ongeloofwaardig is. Big Fish is een komedie en allegorie ineen. Als het gaat om een allegorie van de levensweg kom je niet om de christelijke symboliek van de brede en de smalle weg heen. En zijn er ineens donkere wouden, ravijnen, maar ook grazige weiden. Ook in Big Fish wordt deze symbolische ruimte betreden en wordt er met de allegorie gespeeld. Toen ik de hoofdpersoon met een rugzakje op samen met zijn reuzenvriend Carl op weg zag gaan, moest ik direct aan The Pilgrim’s Progress (1678) van John Bunyan denken.

Na een besloten en intense reünie afgelopen woensdag, kwam deze film bij mij op een goed moment. Tijdens een reünie ga je terug in de tijd, dertig jaar in ons geval, en dan word je je toch bewust dat je al een hele reis achter de rug hebt. En dat je bepaalde ‘dingen’ die je belangrijk vindt nog steeds in je rugzak meedraagt. De allegorie van de levensweg kun je afwijzen als schimmige metafysica, maar je kunt er ook mee spelen zoals in Big Fish. Wanneer de humor en de ernst elkaar dan vinden, heb je een vermakelijk verhaal dat je ook aan het denken zet over je eigen levensweg. Waar liggen de targets en de deadlines? Minder zakelijk: wat (of wie) is mijn doel en wat is mij dat waard?

Big Fish [ official website ]