Nostalgie kan verraderlijk zijn. Iemand omschreef het ooit als ‘de herinnering waaruit de pijn verwijderd is’. Nostalgie maakt van een bepaald deel van het verleden een Hof van Eeden. Een halve eeuw geleden leek de wereld mij bijvoorbeeld zachter, aardiger en rustiger dan tegenwoordig. Maar wat weet ik ervan, ik bestond nog niet en ken deze tijd alleen door het beeld dat ik mij gevormd heb na het bekijken van ontelbare films, foto’s en design.

De geweldige tv-serie Mad Men is voor mij een heerlijke onderdompeling in de vroege sixties, een soort tijdmachine. Wanneer je een scene uit Mad Men stil zet en vervolgens de achtergrond screent, dan zie je hoeveel aandacht er aan de details is besteed. Kijk bijvoorbeeld eens naar Breakfast at Tiffany’s, opgenomen in hetzelfde Manhattan anno 1961, en kijk dan naar Mad Men dat bijna vijftig jaar later het optimistische tijdsbeeld van de vroege jaren zestig reconstrueert. Breakfast at Tiffany’s en Mad Men zijn beide een style icon, een ijzersterk statement van de American Dream.

Breakfast at Tiffany’s is voor mij eigenlijk het hoogtepunt en het happy end van de rooskleurige jaren vijftig, waarin geen plaats is ingeruimd voor het rauwe realisme uit de film noir. Natuurlijk, er is wel liefdesverdriet, maar alleen omdat de liefde weer geneest. Wanneer je door de roze bril der verliefden kijkt, wordt overal de pijn uitgefilterd en is de gedachte dat vroeger alles mooier en onschuldiger was ronduit belachelijk. Niet omdat het niet waar zou zijn, maar omdat ineens álles mooi en witgewassen is. Dat is ook de kracht van een film als Breakfast at Tiffany’s die een halve eeuw na dato dat dromerige optimisme heeft weten te bewaren. Henry Mancini won een oscar met zijn filmscore, vooral dankzij het mierenzoete Moon River. De onderstaande scene waarin Audrey Hepburn in het open raam dit wildromantische liedje ten gehore brengt, is legendarisch geworden.

Met Audrey Hepburn deel ik overigens nog een plekje in Arnhem. Tijdens de oorlogsjaren ging ze naar de Openbare Lagere School nr. 21 op de hoek de Amsterdamseweg, Brantsenstraat en Bouriciusstraat. Daar leerde ze o.a. de Nederlandse taal beter beheersen. In de jaren negentig was deze school leeg komen te staan en had ik hier een paar jaar een atelier. Elf jaar geleden werd het fraaie schoolgebouw afgebroken. Een paar honderd meter verder, op het Burgemeestersplein, staat een bronzen beeldje van Audrey Hepburn.

Breakfast at Tiffany’s (1961)

Een maand geleden zag ik Sunset Boulevard (1950) van Billy Wilder en schreef toen dat er wel meer klassiekers van deze regisseur uitgezonden mochten worden. Ik werd op mijn wenken bediend. Onlangs was The Appartment (1960) te zien op de Frans-Duitse zender Arte en gisteren zond het Belgische Een de klassieker Sabrina uit. Dat de films van Billy Wilder het nog steeds goed doen, komt voor een belangrijk deel door de uitstekende scenario’s en de humor. Sabrina is een typische jarenvijftigversie van het klassieke sprookje waarin het meisje van eenvoudige komaf haar prins vindt. Die prins komt overigens in tweevoud, in de vorm van twee schatrijke broers, de één een drukke zakenman (Bogart), de ander (Holden) een playboy. Audrey Hepburn, die in The Most Beautiful Actresses of All Time net iets hoger genoteerd staat dan Angelina Jolie, Julia Roberts en Nathalie Portman, steelt de show als Sabrina. Humprey Bogart speelt de workaholic Linus, maar is voor mij zo de vleesgeworden Philip Marlowe dat ik in hem de eeuwige privédetective zie en geen zakenman. Bovendien past film noir beter bij hem dan comedy. Oorspronkelijk had Billy Wilder dan ook Gary Grant op het oog, maar deze bedankte voor de rol. Jammer!

Billy Wilder werd voor deze film weer eens genomineerd voor een oscar voor de beste regisseur en het beste filmscript. Audrey Hepburn kreeg een nominatie voor een oscar voor de beste filmactrice. De enige oscar die uiteindelijk verzilverd werd, ging naar Edit Head voor het beste kostuumontwerp.

Sabrina [ imdb.com ] | Sabrina [ en.wikipedia.org ]

Na verschillende films over het leven van Rembrandt gezien te hebben, was ik benieuwd hoe de makers van Rembrandt en ik het hadden aangepakt. Het scenario van deze tv-serie is gebaseerd op het boek van Ton van Mourik waarin we door de ogen van vier personen naar Rembrandt kijken: zijn vriend uit Leiden Jan Lievens, zijn eerste vrouw Saskia van Uylenburgh, zijn leerling en concurrent Govert Flinck en zijn dochter Cornelia. Een tv-serie moet een breed publiek aanspreken. Er is daarom gekozen voor eigentijds taalgebruik. Maar dat kan de magie van de andere wereld die de zeventiende eeuwse Hollandse republiek was, lelijk verbreken. Alleen al daarom vind ik de zwijgzame en meditatieve Rembrandt fecit 1669 van Jos Stelling nog altijd de mooiste Rembrandtfilm die ik heb gezien. De buitenlandse filmcritici waren in 1977 terecht vol lof over dit cinematografische kunstwerk.

Zoals de Rembrandtfilm van Hans Steinhoff en Kurt Heuser uit 1942 die tijdens de Duitse bezetting in Amsterdam werd opgenomen van Rembrandt een anti-semiet maakt, zo vervormt Rembrandt en ik de meester weer op een andere manier. Het scenario heeft wel een paar mooie scenes, maar levert verder een erg plat plaatje op: Rembrandt en Saskia worden als een eigentijds verliefd jong stel neergezet tussen hun stijve, saaie, christelijke en dus schijnheilige tijdgenoten. Het feit dat drie van Saskia‘s kinderen kort na hun geboorte stierven, wordt aangegrepen om de omgeving nog eens extra zwart te maken. Het zou God’s straf zijn voor de hoogmoedigen en de losbandigen, krijgen de rouwende ouders aan de rand van het kindergrafje van Saskia’s harteloze familie te horen. In het begin van het verhaal brult een straatgek Saskia toe: “dood wreekt zich over onze zonden.” Saskia kijkt hem vol walging en verachting aan. De toon is gezet.

De jonge Rembrandt wordt gespeeld door Dragan Bakema die we ook al kenden als koning Willem II uit De Troon. Ook hier speelt hij weer een grofgebekt patsertje met een hart van goud. Dat kan hij best wel goed, maar voor historisch drama vind ik zijn spel een storend anachronisme. Historische films als Amadeus (Tom Hulke als punk) en Marie Antoinette (Kirsten Dunst en Siouxsie and the Banshees) bewijzen dat anachronismen goed kunnen werken. Maar het eigentijdse taalgebruik uit De Troon en Rembrandt en ik maakt het verleden bepaald niet geloofwaardig. Het contrast tussen Rembrandt en zijn omgeving is verder zo zwaar aangezet, dat Rembrandt‘s lompheid en grofgebektheid juist van authenticiteit moeten getuigen. Tegen het decor van de ingetogen 17e eeuwse samenleving steekt het jonge stel af als twee paradijsvogels. Hun uitbundige levenswijze wordt door de meeste tijdgenoten als zondig gezien. Vooral in de eerste helft van de zeventiende eeuw worstelden onze voorouders vanuit hun geloof nog met de welvaart. Simon Schama heeft hier in zijn studie Overvloed en Onbehagen genuanceerd over geschreven. Maar in Rembrandt en ik worden onze voorouders afgeschilderd als bekrompen en schijnheilige lui.

De boodschap is duidelijk: het geloof van onze voorouders was een deprimerend en oordelend doemdenken en Rembrandt en Saskia hadden dus groot gelijk dat ze dát afwezen. Als Saskia op haar sterfbed ligt, wordt ze gekweld door de gedachte dat ze een zondares is en dat God haar verlaten heeft. “Ik ben zo bang! Alles is zo donker!” fluistert ze tegen Rembrandt. “Je bent zélf het licht. Zie je dat dan niet? Alles is licht. Jij bent het licht! Jij bent mijn licht!”, overtuigt hij haar. Rembrandt als New Age evangelist.

Ik ben benieuwd naar de laatste twee afleveringen waarin Michiel Romeyn de oude Rembrandt speelt. Hij heeft er in ieder geval de juiste kop voor. Hopelijk is het scenario ditmaal niet zo plat en modieus geschreven tégen de geïnstitutionaliseerde godsdienst. Een pantheïstische Rembrandt uit 2011 boeit mij net zo min als een anti-semitische Rembrandt uit 1942.

Rembrandt en ik [ eo.nl ] | Rembrandt en de film