Ik weet niet precies waar mijn fascinatie voor de schilderkunst van 200 jaar geleden precies vandaan komt. Heeft het te maken met de Romantiek? Met de emancipatie van het landschap in de landschapsschilderkunst? Of met de drang naar objectiviteit vlak voor het ontstaan van de fotografie? Het ontluikende historisme en oriëntalisme? De intimiteit van huiselijke taferelen van de Biedermeier? Of juist van het schurende tussen classicisme en realisme?

Na de definitieve verbanning van Napoleon naar Sint Helena in de herfst van 1815 was het afgelopen met schilderijen van de voormalige keizer. De Bourbons waren in 1814 weer aan de macht gekomen en Lodewijk XVIII, de jongere broer van de in 1793 vermoorde Lodewijk XVI, werd koning van Frankrijk. De Restauratie draaide de klok weer terug naar het ancien régime en Lodewijk XVIII en zijn opvolger Karel X lieten zich op een staatsieportret afbeelden zoals hun absolutistische voorgangers. Overigens was Napoleon zelf ook niet vies van decorum. In 1806 liet hij zich door Ingres schilderen gezeten op een troon als een Romeinse keizer.

Over de Franse schilder Louis Hersent schreef ik zeven jaar geleden al eens iets. Met het bovenstaande schilderij van precies 200 jaar geleden wilde hij de menselijke kant van de monarchie laten zien: Lodewijk XVI als een betrokken man die tijdens de hongersnood van 1788 het volk persoonlijk bedeelt.

Onder koning Karel X (1825-1830) zakte Frankrijk nog verder terug in de tijd. De geestelijkheid kreeg weer de macht die het als vanouds had. Karel X liet zich traditioneel kronen door de aartsbisschop van Reims tijdens een indrukwekkende plechtigheid op 29 mei 1825. François Gérard voltooide in 1827 een koninklijke opdracht die onmiddellijk de kroning van Napoleon van zijn leermeester Jacques-Louis David in herinnering roept. Het verschil kan niet duidelijker zijn: Karel X laat zich door de bisschop kronen, terwijl Napoleon als provocatie zichzelf kroonde.

Tijdens de regeerperiode van Karel X (1825-1830) was alles dat naar revolutie verwees taboe verklaard. Napoleon was in 1821 op Sint Helena gestorven, maar het gonsde van de geruchten dat hij in werkelijkheid naar Amerika gevlucht zou zijn. Napoleon werd doodgezwegen. Dat veranderde na de Julirevolutie van 1830. Deze revolutie die Karel X over zichzelf had afgeroepen, werd min of meer door de liberalen gekaapt en zij vervingen Karel X door zijn neef Louis-Philippe. Onder zijn regeerperiode (1830-1848) werd Frankrijk een stuk liberaler. De boycot rond Napoleon werd opgeheven en voor het eerst sinds 1814 verschenen er weer schilderijen van hem.

Jean-Baptiste Mauvaisse schilderde in 1833 een schaamteloos eerbetoon aan de voormalige dictator. Napoleon wordt door een personificatie van de Tijd gelauwerd als wetgever. In zijn handen houdt hij als een nieuwe Mozes de Code Civil (of Code Napoleon). De liberalen konden Napoleon waarderen als hervormer, ondanks alle oorlogen die hij gevoerd had.

In hetzelfde jaar schilderde Louis Charles Auguste Couder Napoleon als beschermheer van de kunsten. Op het onderstaande classicistische schilderij inspecteert Napoleon de nieuwe trappen van het Louvre die hij tussen 1809 en 1812 door de architecten Percier en Fontaine had laten bouwen.

Horace Vernet schilderde Napoleon in 1836 in de Slag bij Friedland in 1807. De verhoudingen tussen Rusland en Frankrijk waren in de jaren 1830 tot een dieptepunt gedaald. Tsaar Nicolaas I had na de Julirevolutie van 1830 alle Russen in Frankrijk het bevel gegeven het land onmiddellijk te verlaten. De Slag bij Friedland op 14 juni 1807 leidde elf dagen later tot de Vrede van Tilsit die Napoleon sloot met tsaar Alexander I. Rusland was nu door Frankrijk ingetoomd en in 1836 wilde Vernet met dit schilderij hieraan herinneren.

In 1840 wordt op initiatief van premier Adolphe Thiers en koning Louis-Philippe de as van Napoleon bijgezet in de Dome des Invalides in Parijs. Napoleon is nu weer helemaal terug. In de jaren 1840 is hij voor Franse schilders een terugkerend onderwerp. Zo schildert François Bouchot in 1840 de staatsgreep van 9 november 1799 (18 Brumaire), het moment dat Napoleon alleenheerser van Frankrijk wordt.

Louis Hersent, schilder van de Restauratie [ W&V ]

Ik weet niet precies waar mijn fascinatie voor de schilderkunst van 200 jaar geleden precies vandaan komt. Heeft het te maken met de Romantiek? Met de emancipatie van het landschap in de landschapsschilderkunst? Of met de drang naar objectiviteit vlak voor het ontstaan van de fotografie? Het ontluikende historisme en oriëntalisme? De intimiteit van huiselijke taferelen van de Biedermeier? Of juist van het schurende tussen classicisme en realisme?

Vanaf de jaren 1820 maakte het oriëntalisme in de schilderkunst opgang in Frankrijk. Aanvankelijk was het verbonden met de toenemende belangstelling voor Egypte na de expeditie van Napoleon in 1798-1799. Maar na 1830, het jaar waarin Frankrijk Algiers veroverde en de bezetting van Algerije begon, groeide ook de belangstelling voor de contemporaine wereld van de islam.

Misschien wel het bekendste Franse schilderij uit de periode 1815-1840 is de dood van Sardanpalus van Eugène Delacroix. Het tafereel is gebaseerd op een boek van Lord Byron dat zich afspeelt in Nineve in de zevende eeuw voor Christus. Het schilderij combineert het exotische van de wereld van Duizend-en-een-nacht met erotiek. Dat bleek in de negentiende eeuw een winnende combinatie. Er werden ontelbare odalisken (haremvrouwen) geschilderd waarvan de beroemdste al in 1814 door Ingres.

De zeer productieve Horace Vernet schilderde naast vele veldslagen uit de Napoleontische tijd ook historische taferelen. Hij had daarbij een duidelijke voorkeur voor het oriëntalisme. In de slavenmarkt uit 1836 combineert hij het exotische met erotiek. Een jaar later schildert hij een Bijbelse voorstelling in een oriëntaalse setting. Abraham is in de eerste plaats bedoeïen en dan pas aartsvader.

Ik weet niet precies waar mijn fascinatie voor de schilderkunst van 200 jaar geleden precies vandaan komt. Heeft het te maken met de Romantiek? Met de emancipatie van het landschap in de landschapsschilderkunst? Of met de drang naar objectiviteit vlak voor het ontstaan van de fotografie? Het ontluikende historisme en oriëntalisme? De intimiteit van huiselijke taferelen van de Biedermeier? Of juist van het schurende tussen classicisme en realisme?

Vóór de Verlichting was geschiedschrijving iets dat door monniken werd gedaan. Het was nog niet een domein van de wetenschap. Maar in de negentiende eeuw veranderde dat. Dat kwam niet in de laatste plaats door het algemeen onderwijs en het opkomende nationalisme. Aan het einde van de achttiende eeuw werd met name in Frankrijk de geschiedenis gebruikt om op te voeden tot burgerschap. Meestal ging het dan om verhalen uit de Romeinse Republiek. In de negentiende eeuw verbreedde deze ontwikkeling zich met de schepping van nationale mythen. Onder invloed van de Romantiek werd er ook teruggekeken op de Middeleeuwen. Maar ook historische gebeurtenissen na 1500 werden onderwerp van het nationalisme.

In Frankrijk behoorden Horace Vernet (1789-1863) en Hippolyte (Paul) Delaroche (1797-1856) tot de eerste schilders die vanaf de jaren twintig historische taferelen schilderden. Ze deden dat op een ander manier dan de historieschilders vóór hen. Het historisme uit de negentiende eeuw pretendeert een objectief beeld van het verleden te gaven alsof het om foto’s van historische gebeurtenissen gaat. Met het neoclassicisme van Jacques-Louis David was de studie van de Romeinse oudheid voor de historieschilder al een discipline geworden. Na 1800 zou het historisch onderzoek zich in snel tempo uitbreiden naar andere periodes uit de geschiedenis.

In de eerste plaats begonnen Franse wetenschappers zich te verdiepen in de geschiedenis van het oude Egypte. De expeditie die Napoleon in 1798-1799 naar Egypte ondernam, bleek achteraf ook het startsein voor een nieuwe wetenschap: de Egyptologie. In dezelfde jaren na 1800 begon men zich in Duitsland steeds meer voor de Middeleeuwen te interesseren. En zo breidde het historisch onderzoek zich steeds verder uit en ontwikkelde de geschiedschrijving in de negentiende eeuw tot een wetenschap. De schilders waren daarbij de aangewezen personen om de geschiedenis te visualiseren, meestal met een educatief doel. Zo vond de historieschilderkunst van de negentiende eeuw de (historische) schoolplaat uit.

In 1827 schilderde Horace Vernet, de kleinzoon van de beroemde Claude Joseph Vernet (1714-1789), het bovenstaande schilderij van de Slag bij Bouvines. We kunnen hier al duidelijk een schoolplaat in zien die ons iets wil leren. In 1827 was Karel X koning van Frankrijk. Op 29 mei 1825 had hij zich in Reims laten zalven tijdens een indrukwekkende plechtigheid volgens middeleeuwse tradities. Hij regeerde als een autoritair vorst met de steun van hoge adel en hoge geestelijkheid, alsof er nooit een revolutie had bestaan. Het schilderij van Vernet propageert het Franse koningschap bij de gratie Gods en werd tijdens het koningschap van Karel X (1825-1830) dan ook met goedkeuring bekeken.

Een ander schilderij dat Horace Vernet in 1827 schilderde is Paus Julius II geeft Bramante, Michelangelo en Raphael de opdracht voor de bouw van de St. Pieter. Dit schilderij benadrukt de macht van de paus en de centrale rol van het katholicisme in de maatschappij.