Vorige maand bezochten we voor de eerste maal Straatsburg. Het was een bliksembezoek maar we konden toch een aardige indruk krijgen van de historische binnenstad met de kathedraal als middel- én hoogtepunt.

Straatsburg heeft een rijke geschiedenis en in het centrum lopen allerlei sporen door elkaar heen: het spoor van Johannes Gutenberg, die een revolutie in de boekdrukkunst veroorzaakte, verstrengelt zich met de sporen van de Franse hofcultuur. Deze vestigde zich vanaf het einde van de zeventiende eeuw in Straatsburg toen Lodewijk XIV de Elzas bij Frankrijk inlijfde. Desalniettemin ademt de binnenstad nog altijd een Duitse sfeer met veel Fachbauten.

Ik dacht vooral aan de ontmoeting tussen twee giganten uit de Sturm und Drang: Herder (1744-1803) en Goethe (1749-1832). Ze ontmoeten elkaar voor het eerst in 1770 op de trap van Gasthof zum Geist. In Dichtung und Wahrheit – aus meinem Leben geeft Goethe een gedetailleerd verslag van deze ontmoeting:

Het belangrijkste bouwwerk dat het Duitse Keizerrijk in Metz heeft achtergelaten, is het station. Het werd ontworpen door Jürgen Kröger (1856-1928) en gebouwd tussen 1904 en 1908 in een eclectische stijl. Het eerste wat opvalt, is de compacte monolithische vertrekhal met klokkentoren. De zijarmen rekken het gebouw uit tot niet minder dan 300 meter.

Kröger combineerde Romaanse en Byzantijnse vormelementen met de ringerike-stijl. Deze stijl treffen we ook aan in de boekverluchtigingen uit de tijd van de Liudolfinger (919-1024). Deze stijlen moeten Lotharingen een Duitse grondslag in de geschiedenis geven.

Het station van Metz had voor het Duitse Keizerrijk vooral een militaire betekenis. Het was het eindpunt van de Kanonenbahn Berlijn – Metz, een strategische spoorlijn dus. In het geval van een oorlog met Frankrijk zou Duitsland in staat moeten zijn om in korte tijd zijn troepen vanuit Berlijn naar het gebied rond de Moselstellung te transporteren. De norm voor de Kanonenbahn was het transporteren van twintigduizend manschappen binnen 24 uur. De perrons zijn lang en breed en bevinden zich zelfs op twee niveaus.

Volgende keer: de Avenue Foch (de voormalige Kaiser Wilhelm Ring).

Ons bezoek aan de Franse stad Metz confronteerde mij vooral met het Duitse keizerrijk en het historisme aan het begin van de twintigste eeuw. Ik wist dat Metz tussen 1871 en 1918 een Duitse stad was (en tussen 1940 en 1944 opnieuw), maar ik was er nog nooit geweest. Toen we aan de hand van de gids Metz 1900-1939 een lange wandeling maakten door het stadsdeel dat aan het begin van de twintigste eeuw gebouwd werd, drong het tot mij door hoe het imperialisme wel tot de Eerste Wereldoorlog moest leiden. In dit deel van Metz proef je nog altijd het machtsvertoon van het keizerrijk. Omdat de stad voor de geallieerden in Frankrijk lag, werd ze nooit getroffen door bombardementen en daardoor is een stukje Duits Keizerrijk ongeschonden aan ons overgeleverd.

Het hart van “de nieuwe stad” zoals deze tussen 1900 en 1914 tot stand kwam, wordt gevormd door het kolossale station en de Avenue Foch. (tot 1918 Kaiserring). Het werd gebouwd als de façade van het Duitse Keizerrijk en moest de wereld laten zien hoe machtig Duitsland rond 1900 was. Eigenlijk kopieerde Wilhelm II de stijl van Napoleon III. Zijn grootvader was de Franse keizer in 1871 opgevolgd als de machtigste man van Europa. Frankrijk was door Duitsland vernederd. Dat liet Duitsland zijn aartsrivaal goed voelen. Overal in Duitsland verschenen monumenten die herinnerden aan de Franse nederlaag en de Duitse overwinning bij Sedan in september 1870. Omdat Duitsland Elzas-Lotharingen, dat sinds 1681 door Frankrijk bezet was, heroverd had etaleerden de Duitsers hun macht vooral hier. En Metz was misschien wel dé stad waar het Duitse Keizerrijk de Fransen recht in hun smoel duidelijk maakten dat zij nu onderop lagen.

In de architectuur van het nieuwe Duitse stadsdeel werd alles uit de kast getrokken om de Fransen te laten zien dat Elzas en Lotharingen vanuit de geschiedenis gezien Duits gebied zijn. Zo werd de zogenaamde rundbogenstil, een stijl die zich rond 1830 met het Duitse nationalisme verbonden heeft, veelvuldig toegepast.

Daarnaast werd er ook gebouwd in de stijl die Beaux-Arts genoemd wordt. Het is eigenlijk neo-barok en zowel Napoleon III als Wilhelm II hielden ervan omdat deze stijl rijkdom en macht uitstraalt. Ze paste daarom uitstekend in het politieke programma van het Duitse Keizerrijk: de wereld tonen hoe rijk en machtig het was.

De rundbogenstil had niet de allure van de Beaux Arts stijl maar volgde een andere lijn: de wereld laten zien dat Metz van oudsher hoort bij de Rijnlandse (Duitse!) cultuur. Daarom werden er veel elementen uit de Rijnlandse cultuur toegepast. Zo dienden de salische Dom van Speyer en de staufische abdijkerk Maria Laach als voorbeelden. De stijlementen die aan deze bouwwerken ontleend zijn, kun je in de container historisme of eclecticisme gooien, maar ze waren juist bedoeld om te herinneren aan de Duitse identiteit van Elzas-Lotharingen.

Volgende keer: het keizerlijke Hauptbahnhof Metz (1904-1908)

Quartier impérial de Metz [ fr.wikipedia.org ]