Als Citizens van Simon Schama mij tot nu toe iets geleerd heeft, dan is het wel dat de Franse Revolutie een aaneenschakeling van momenten geweest is die al lang voor 1789 begon. De bestorming van de Bastille op 14 juli 1789 was uiteindelijk de druppel die de emmer deed overlopen. Daarvoor waren er in heel Frankrijk al vele rellen en volksopstanden geweest. Van La Journée des Tuiles in Grenoble op 7 juni 1788 had ik nog nooit gehoord. Het kan gezien worden als een voorbode van de grote opstand in Parijs een jaar later.

Stendhal en La Journée des Tuiles
 
Henry Beyle, de latere schrijver Stendhal, maakte de Dag van de Dakpannen als vijfjarig jongetje mee. In zijn autobiografische boek Vie de Henry Brulard (1834-1836) (vertaald als Het leven van Henry Brulard door C.N. Lijsen) schrijft hij hoe hij uit het raam kijkt en ziet hoe een bebloede hoedenmakersknecht in het huis tegenover hem wordt gedragen. Stendhal zou er een levenslange fascinatie voor bloed aan over houden.

Journée des Tuiles [ fr.wikipedia.org ]

De Fransen hebben hun Quatorze Juillet en de Amerikanen hun Fourth of July. Onze Zuiderburen hebben 21 juli als nationale feestdag. Dat is de dag waarop in 1831 de eerste koning der Belgen, Leopold van Saksen-Coburg-Gotha, de grondwettelijke eed aflegde als koning. Maar in Nederland is 5 mei de nationale feestdag. Eigenlijk zouden Nederlanders 26 juli als nationale feestdag moeten vieren. Op 26 juli 1581 werd in Den Haag het Plakkaat van Verlatinghe getekend, de geboorteakte van de Republiek.

Terwijl de Amerikanen, Belgen en Fransen met de nationale feestdag een geboortemoment vieren, respectievelijk de Amerikaanse, Franse en Belgische Revolutie vieren de Nederlanders niet de geboorte maar de meest recente bevrijding van hun land. Terwijl Nederlanders (en Vlamingen en Mechelaren) met enige trots 26 juli 1581 kunnen herdenken. Op die dag werd voor het eerst in de geschiedenis een onafhankelijkheidsverklaring getekend. De volkssoevereiniteit had het gewonnen van de koning bij gratie Gods. Voor de opstellers van de Declaration of Independance in 1776 was het Plakkaat van Verlatinghe uit 1581 daarom een lichtend voorbeeld. Het volk deed afstand van zijn koning.

Geboortemomenten worden gevierd als het begin van een nieuwe tijd. Toch laat de geschiedenis altijd weer continuïteit zien. Maar als er één breuk in de continuïteit van de moderne westerse geschiedenis valt aan te wijzen, dan is het de Franse Revolutie. Doordat de Jakobijnen in 1792 braken met de christelijke jaartelling en een revolutionaire kalender invoerden van 12 maanden met drie “weken” van tien dagen, was de continuïteit van de geschiedenis bewust verbroken. Napoleon zou in 1806 weer terugkeren naar de christelijke jaartelling en na het Congres van Wenen zou heel Europa de oude orde weer herstellen. Een nieuwe tijd breekt niet aan op één dag, maar komt geleidelijk of met horten en stoten tevoorschijn.

Simon Schama behandelt in Citizens uitgebreid de aanloop naar 14 juli 1789. Het is een prima keuze geweest om de geschiedenis van de Franse Revolutie al te laten beginnen na het einde van de Zevenjarige Oorlog in 1763. Daardoor kunnen allerlei samenhangen bestudeerd worden. Doordat Frankrijk zijn kolonies in Noord-Amerika verloren had, koesterde het een enorme wrok naar Engeland. Toen de Amerikaanse kolonisten in de eerste helft van de jaren zeventig tegen George III van Engeland in opstand kwamen, moest Frankrijk de Amerikaanse zaak wel gaan steunen. Schama wijst dan ook op de verstrengeling tussen de Verlichting en de Amerikaanse Revolutie. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783) zou vanaf 1778 door Frankrijk gesteund worden. Dit zou in de jaren tachtig leiden tot een enorme Franse staatsschuld, die door ongelukkig beleid steeds hoger zou oplopen en tenslotte zou culmineren in de volksopstand van 1789.

De Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (1751-1772) geldt als een van de symbolen van de Verlichting. Een ander verlicht mammoetwerk uit het derde kwart van de achttiende eeuw is Description des arts et métiers dat van 1761 tot 1782 uitgegeven werd in opdracht van de Académie des Sciences. Het werk is uitgegeven in folioformaat en bevat compleet meer dan 13.000 pagina’s en 1800 platen.

In zijn boek over de Franse Revolutie gaat Simon Schama diep in op de Franse economie van vóór de Franse Revolutie. In hoofdstuk 5 (“De prijs van de moderniteit”) haalt hij het (hardnekkige) beeld onderuit dat het Ancien Régime niet met zijn tijd was meegegaan. Na de Zevenjarige Oorlog moderniseerde Frankrijk juist in rap tempo en na de dood van Lodewijk XV zou zijn opvolger Lodewijk XVI een enthousiaste bevorderaar van de allernieuwste ontwikkelingen worden. Het economische leven maakte daardoor een groei door. Maar dat het wel twee kanten.

De industriële revolutie plaatsen we meestal in de negentiende eeuw, maar in het laatste kwart van de achttiende eeuw was het proces al in gang gezet. Door industrialisering ontstond er onder Lodewijk XVI in de grote steden al een proletariaat. Met name Lyon met zijn textielindustrie was berucht. De dagloners woonden als dieren in holen en zwoegden onafgebroken om net zoveel te verdienen om hun ellendige leven te kunnen voortzetten. Op de schone gravures in Description des arts et métiers is daar niets van te zien. Wel zien we een bron van hun ellende: de mechanisering van de arbeid. Daardoor daalden de lonen en nam de uitbuiting van de textielbazen toe. Toen in de negentiende eeuw overal in Europa de grote weversopstanden uitbraken, was de misère al minstens twee keer van vader op zoon overgegaan.

De gravures zien er helder en schoon uit. Industrialisering en rationalisering van de productie beloofden een hemel op aarde. De meeste arbeiders zouden daar bitter weinig van merken. Het werk kostte in de jaren tachtig van de achttiende eeuw 900 livres, een klein fortuin. Alleen de aristocratie en de rijke burgerij kon dat zich veroorloven. Daarom zouden we de Description des arts et métiers in de eerste plaats moeten zien als de voorloper van de glossy brochure voor industriëlen die de vuile realiteit liever niet willen zien.

Description des arts et métiers [ nl.wikipedia.org ]