In de serie Napoleon en zijn schilders zijn een aantal schilderijen te zien waarop Napoleon wordt afgebeeld als een rechtvaardig en barmhartig heerser. Elke dictator heeft de neiging om van zichzelf een messias te maken, de verlosser van zijn volk. En als het even kan ook de verlosser van de onderworpen volken.

In 1804 schilderde Antoine-Jean Gros het onderstaande tafereel van een bezoek van Napoleon aan een pesthuis in Jaffa in 1799. Napoleon was inmiddels alleenheerser van Frankrijk en wilde zichzelf aan zijn volk tonen als een barmhartige en onverschrokken leider. Tijdens de Syrië campagne in 1799 was er in Jaffa onder de Franse soldaten de pest uitgebroken. De ziekte was zeer besmettelijk. In een klooster was een ziekenboeg geïmproviseerd. Hoewel het hem ontraden werd, stond Napoleon erop de pestlijders die ten dode waren opgeschreven, te visiteren.

Gros dikt het lekker aan: terwijl een officier achter hem vanwege de enorme stank een doek voor de mond houdt, is Napoleon toegetreden tot een van de pestlijders en raakt hem zelfs aan. Dit gebaar gaf uiteraard voedsel aan de eeuwenoude mythe dat de ultieme leider onsterfelijk is.

Gros moet geïnspireerd zijn door Bijbelse voorstellingen. De hand die Napoleon uitsteekt roept herinneringen op aan het gebaar van de ongelovige Thomas. Hij presenteert Napoleon als een nieuwe Christus. Ook al genas Napoleon geen zieken, de schijn wordt hier wel gewekt. Napoleon begreep heel goed dat het katholieke volk van Frankrijk gevoelig was voor dergelijke voorstellingen omdat deze sterk deden denken aan het leven van Jezus.

Een ander schilderij waarin Napoleon heel duidelijk als een nieuwe Christus optreedt, is het schilderij van Charles Meynier uit 1812 waar Napoleon de gewonden bezoekt op het eiland Lobau in de Donau na de Slag bij Aspern-Eßling op 21 en 22 mei 1809. Meynier leunt hier in de behandeling van het naakt duidelijk op het werk van Michelangelo. De gewonden strekken hun arm uit naar Napoleon alsof hij hun persoonlijke Verlosser is.

Tenslotte een minder heftige voorstelling van Jean-Baptiste Debret (1768-1848) waarin we Napoleon de gewonden zien begroeten. Het is een vredig tafereel in de zachte avondzon. Napoleon wordt hier gepresenteerd als een goede vader over zijn soldatenzonen.

Schilderijen waren in de tijd van Napoleon een machtig propagandamiddel. Omdat er nog geen fotografie bestond, moest een historische gebeurtenis vanaf het witte doek geconstrueerd worden. Nu zouden we zeggen dat het hele beeld “gephotoshopt” is, maar rond 1800 kon het niet anders. Schilders hadden alle vrijheid om het gewenste imago van hun opdrachtgever zo ideaal mogelijk te construeren. Schilderijen hadden veel impact omdat ze vaak als prent verveelvoudigd werden.

Napoleon en zijn schilders [ W&V ]

Als het om godsdienst ging, was Napoleon een rasechte opportunist. Hij begreep heel goed dat godsdienst een sterk bindmiddel is waar een machthebber dankbaar gebruik van kan maken. Napoleon meende dat religie de armen ervan weerhoudt de rijken te vermoorden en aangezien hij zelf rijk was, kon hij er zijn voordeel mee doen.

De Jacobijnen dachten nog heel anders over religie. Deze radicale revolutionairen stonden uiterst vijandig tegenover het katholicisme. Ze zagen de katholieke kerk als de hoeder van de tweede stand die de uitbuiting van het volk onder het ancien régime altijd gelegitimeerd had. Alles wat met het christelijk geloof te maken had, was in hun ogen besmet geraakt en moest opgeruimd worden. Dat ging op een radicale manier: kerkelijke eigendommen werden geconfisqueerd, kerken werden op slot gedaan of omgedoopt in “tempels van de Rede”, de zondag en christelijke feestdagen werden afgeschaft. Het ging zelfs zover dat de christelijke jaartelling vervangen werd door een revolutionaire kalender.

Toen Napoleon met de staatsgreep van 18 Brumaire (9 november 1799) alleenheerser van Frankrijk werd, kwam er niet alleen een einde aan de Franse Revolutie, maar ook een einde aan de vijandigheid tegenover het christelijke geloof. Tijdens het keizerrijk zou Napoleon ook weer terugkeren naar de christelijke jaartelling. Niet omdat hij christelijk was, want Napoleon had weinig met godsdienst. In zijn hart voelde hij zich een soldaat en voor een soldaat is vechten de enige religie, zei hij ooit. En hij voegde daar spottend aan toe: “Andere vormen van religie (dan vechten) zijn iets voor vrouwen en priesters.”

Wat hij in Frankrijk deed, het volk zijn geloof vrij laten belijden, deed hij ook in Egypte waar hij in 1798 en 1799 was neergestreken. Met de veldtochten naar Egypte en Syrië wilde Frankrijk het verlies van de koloniale bezittingen in India en Amerika in 1763 compenseren. Met de verovering van Egypte zou de handelsroute van aartsvijand Engeland naar India geblokkeerd worden. Napoleon wilde in Egypte alleen de Mammelukken verdrijven en de plaatselijke bevolking te vriend houden. Daarnaast wilde hij ook de Turken te vriend houden. Daarom stelde hij zich op als vriend van de islam. En Napoleon ging daar ver in.

Van zijn grote voorbeeld Alexander de Grote had Napoleon geleerd hoe je een vreemde cultuur moest onderwerpen. Toen Alexander in het jaar 332 voor Christus Egypte was binnegevallen, bracht hij direct daarna een bezoek aan de Ammontempel in Siwah, een heilige plaats voor de oude Egyptenaren. Dat had gewerkt. Nu Egypte ruim tweeduizend jaar later islamitisch geworden was, besloot Napoleon direct duidelijk te maken dat hij een vriend van alle moslims was. Hij koos zelfs de kant van de moslims tegen de paus. Voor de gelegenheid was hij moslim en gebruikte in zijn proclamaties ook de islamitische jaartelling. In de maand Muharram van het jaar van de Hegira 1213 proclameerde hij:

Napoleon overwoog om zich en public tot moslim te laten bekeren maar zover kwam het niet. Op 20,21 en 22 augustus 1798 vierde de Franse bezetter drie dagen lang de geboortedag van de profeet Mohammed om de bevolking te paaien. Het was één groot charmeoffensief maar uiteindelijk kwam het volk toch in opstand en gebeurde datgene waar Napoleon zo bang voor was geweest: de jihad werd uitgeroepen. Het verzet tegen de nieuwe bezetter werd een heilige strijd die alle moslims verenigde.

Napoleon‘s valse bewondering voor de islam, de profeet Mohammed en de koran heeft de moslims dus niet kunnen paaien. Maar net als bij Goethe het geval is, zijn er moslims die een invloedrijke Europeaan graag tot moslim uitroepen. Zo verscheen in 1995 het boek Was Goethe a muslim? van de soefi door Shaykh ‘Abdalqadir Al-Murabit en kreeg hij van de moslimgemeenschap in Weimar de naam Muhammad Johann Wolfgang Goethe. Napoleon uitroepen tot moslim is nog eenvoudiger want opportunist Bonaparte noemde zichzelf Ali Bonaparte! Het is dan ook niet vreemd dat er ook een boek is waarin Napoleon gepresenteerd wordt als moslim.

Goethe en de islam [ W&V ]

De expeditie van Napoleon naar Egypte in 1798/1799 mocht in militair opzicht dan wel eindigen in een fiasco, de impact van zijn oosterse avontuur op de cultuur was enorm. Napoleon had dat bewust ook zo gewild. Niet voor niets reisden 167 zogenaamde “savants” mee, wetenschappers en kunstenaars die de Franse expeditie naar het land van de farao’s cultureel gewicht moesten geven. Misschien wel de grootse verdienste van deze militaire onderneming was de geboorte van een nieuwe wetenschap: de egyptologie.

Ook voor de schilderkunst was de expeditie naar Egypte vruchtbaar en had tot ver in de negentiende eeuw invloed op schilders die zich oriëntalisten noemden. Terwijl Duitse schilders de geïdealiseerde Middeleeuwen als een grote inspiratiebron zagen, namen schilders in Frankrijk graag een duik in de sprookjeswereld van 1001 Nacht. De thema’s liepen uiteen van sprookjes tot historische taferelen. In de jaren zestig schilderde Jean-Léon Gérôme een paar schilderijen waarop Napoleon te zien is tijdens zijn veldtocht in Egypte. Het zijn oriëntalistische schilderijen die vooruitlopen op de vroege film van de twintigste eeuw waarin historische juistheid en dramatiek verenigd zijn.

Napoleon in Egypte [ 1 ] | Napoleon en zijn schilders | Napoleon on the Nile