Op dit moment luister ik veel naar de symfonieën van Aleksandr Skrjabin. Ook heb ik het pianoconcert uit 1896 weer eens uit de kast gehaald, een vroeg werk van de componist in laat-romantische Chopinstijl. Na 1900 voert Skrjabin de chromatische spanning steeds hoger op om tenslotte bijna zelf op te lossen in het Prometheus-akkoord (1910). Zelf zei hij over zijn mystieke akkoord: ‘De melodie is een gedesintegreerde harmonie en de harmonie is een verdichte melodie’

In mijn aantekeningen over Skrjabin vond ik overigens nog het volgende citaat, overgeschreven uit een of ander handboek musicologie:

Skrjabin heeft geleefd in de roes van het Tristan-akkoord. Alle akkoorden staan bij hem onder chromatische hoogspanning. De rustige drieklank wordt stilaan uitgeschakeld. Nieuwe akkoorden worden gevormd door een steeds maar hogere opeenstapeling van tertsen.
 
Nadat hij de wellust van de dominante none (5-klank) had uitgeput, woekerden undecimen en tredecimen (6- en 7- klanken) in allerlei geëxalteerde vormen. Het accoord uit Skrjabin’s tweede scheppingsperiod kan ook bepaald worden als een opeenstapeling van kwarten, waar de tritonus de scepter zwaait. Dit klankenagregaat kwam de toondichter voor als geschikste uitdrukking van zijn mystiek smachten.

Vorige week schreef ik hier al iets over Skrjabin’s visionaire ideëen. Tijdens de uitvoering van het vuurgedicht Prometheus moest een kleurenklavier (soort lichtorgel) kleurmengingen projecteren op een wit scherm. Voor zijn hallucinerende compostitie Mysterium dat hij niet meer heeft kunnen voltooien, moest bij de uitvoering behalve kleur ook geur worden toegevoegd, om de extase hoger op te voeren.

Na Skrjabin’s dood in 1915 wordt zijn werk regelmatig uitgevoerd met een “lichtshow”. In danceclub Now&Wow (Rotterdam) werd in 2002 Le Poeme de l’ Extase in een lichtshow met de naam Skrjabin’s Ecstacy ten gehore gebracht met visuele effecten van videokunstenaar en veejay Gerald van der Kaap Beeldend kunstenaar Peter Struyken maakte in 1998 een serie stills bij het vuurgedicht Prometheus.

Skrjabin Genootschap | Skrjabin en Kandinsky

Dinsdag schreef ik hier over de Russische componist Aleksandr Skrjabin. Bij het Kruidvat kocht ik een box met 3 CD’s met symfonieën en bestelde daarna via de webwinkel een box met pianosonates die vandaag bezorgd werd.

De sonatas worden uitgevoerd door de Noorse pianist Håkon Austbø . Van deze meesterpianist heb ik al een CD box met lyrische stukken van Edvard Grieg, die ook verschenen is bij Brilliant Classics, het label van het Kruidvat. De pianosonates in de uitvoering van verschenen in 1990 bij het SIMAX label.

De Noorse pianist Håkon Austbø is een veelzijdig pianist met als specialisme de muziek van enkele twintigste-eeuwse componisten. Daaronder die van Skrjabin en Messiaen. Hij voert hun muziek zeer regelmatig uit in binnen- en buitenland. Zijn talrijke platen, gemaakt voor diverse labels, genieten internationale waardering. Bij SIMAX bracht hij op CD de 10 sonates van Skrjabin uit; een opname die door het blad Gramophone als referentie werd genoemd en die in 1990 de prijs kreeg voor de beste Noorse klassieke plaat.

Of de Russische componist Alexander Skrjabin echt van zijn publiek hield, valt te betwijfelen. Hij wilde het namelijk laten stikken in extase. Hij geloofde heilig in zijn missie: de mens de weg wijzen naar zijn hogere geestelijke bestemming. Dat Skrjabin zich als een profeet zag was in die dagen niet ongewoon. In de jaren 90 van de 19e eeuw was het verhevene in de mode en waren overal in Europa geestelijke bewegingen en charismatische figuren als paddestoelen uit de grond omhoog geschoten. Een daarvan, de Theosofische Vereniging, in 1875 in New York opgericht door Henry S. Olcott, William Q. Judge en zijn landgenote Helena Petrovna Blavatsky had bij de elite in Europa en Rusland grote aanhang gekregen. Ook Skrjabin verdiepte zich in de theosofie

Vorige week heb ik nog een korte ‘sentimental journey’ gemaakt door de Utrechtsestraat in Arnhem, de straat waar ik 22 jaar geleden als student aan de kunstacademie kwam wonen. Daar kwam ik dagelijks langs een oud huis op de hoek van de Brugstraat met het intrigerende bord Bibliotheek van de Theosofische Vereniging.
Voor kunstgeschiedenis moest ik in 1984 een lezing houden over het ontstaan van de abstracte schilderkunst en in een literatuuropgave was ik een theosofisch boek tegengekomen dat veel indruk gemaakt had op Mondriaan. Op een dinsdagavond stapte ik bij de theosofische bibliotheek binnen om het boek Thoughtforms (1901) van Charles Leadbeater en Annie Besant te zoeken. Ik was op de juiste plaats want ze hadden zelfs een exemplaar uit 1903 met kleurenplaten en in een nederlandse vertaling van Johan van Manen. Het was mijn eerste kennismaking met de theosofie en ik begon te lezen over aura’s en synesthesie, een geliefd onderwerp bij kunstenaars honderd jaar geleden.

Ook Skrjabin was een hartstochtelijk aanhanger van synesthesie en geloofde in een huwelijk tussen kleur en muziek. Hij heeft zelfs de uitvinding van het lichtorgel (kleurenklavier) op zijn naam staan. In de première van zijn symfonische gedicht Prometheus in 1911 was een kleurenklavier gepland, dat in bepaalde accoorden gekleurd licht mengt op een wit scherm. Skrjabin liep hiermee dus al vooruit op de lichtshows van deze tijd. Ook in de housemuziek is ritme, klank en kleur essentieel voor het opwekken van een extatische ervaring.
 

scriabinsociety.com | skrjabin genootschap | synesthesie.nl