Elk deel uit het mammoetwerk Die Zweite Heimat is gefilmd vanuit het perspectief van een personage. Das Ende der Zukunft opent met de subtitel Reinhard, 1966. De 33-jarige filmmaker Reinhard kan na een lange reis door Zuid-Amerika zijn draai in München niet meer vinden. Hij voelt zich vreselijk eenzaam en in een vlaag van heimwee naar zijn vroegere lotgenoten zoekt hij de Fuchsbau in Schwabing weer op. Als hij in de Fuchsstrasse aankomt op de plek waar de villa stond, staat hij voor een gapend gat. Reinhard is verbijsterd. De Fuchsbau is verdwenen.

De anderen uit de vroegere kliek worden op de hoogte gebracht van de gesloopte Fuchsbau. Ieder is zijn eigen weg gegaan, maar het einde van de Fuchsbau brengt de groep kunstenaars en idealisten toch nog één keer bij elkaar. Hermann schrijft een requiem dat wordt uitgevoerd met een performance. Reinhard en Rob filmen de happening. De Fuchsbau is het graf van een gemeenschappelijke jeugd, maar het afscheid brengt de kunstenaars niet dichter bij elkaar. Daarvoor is de verwijdering al te groot.

Das Ende der Zukunft gaat over een melancholie rond je dertigste, wanneer je gesetteld bent geraakt en definitief afscheid hebt genomen van je jeugd. Het idealisme vlamt al niet meer zo hoog op en de zwaartekracht van het alledaagse leven is sterker geworden. De ene kunstenaar maakt een noodlanding in een burgerlijk bestaan (Hermann en Clarissa trouwen bijvoorbeeld), een ander wil steeds hoger vliegen (Helga) en radicaliseert, weer een ander vlucht in de alcohol (Alex) en tenslotte is er ook iemand die met het leven niet terecht komt. (Reinhard)

Heimat synopsis [ heimat123.de ] | Das Ende der Zukunft [ imdb.com ]

Edgar Reitz werkte zes jaar aan het draaiboek van Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend. Hij schiep een eigen wereld in het München van de jaren zestig, een raderwerk van personages en dramatische gebeurtenissen waarin elk detail zijn plek heeft binnen het geheel. Dit gevoel voor precisie heeft hij misschien van zijn vader, die horlogemaker was.

Begin jaren zestig was Reitz samen met Alexander Kluge één van de jonge filmmakers achter het Oberhausener Manifest (1962), een initiatief van DOC 59, een groep jonge cineasten uit München die zich sterk maakten voor de verjonging van de naoorlogse Duitse film onder het motto Abschied von Papas Kino. Net als de jonge honden van de Nouvelle Vague bruisten ze van jeugdig élan, helemaal in de geest van de jaren zestig met zijn performances en ludieke acties. In Die zweite Heimat zien we dit autobiografische element telkens terug in de figuren Stefan, Rob en Reinhard, de drie jonge cineasten die samen met de musici deel uitmaken van de kunstenaarskolonie in Schwabing.

Edgar Reitz is duidelijk een liefhebber van de Franse film en combineert het registrerende existentialisme van Robert Bresson graag met het levendige en lichtvoetige van Jean Renoir en de visuele grappen van Jacques Tati. Psychologische dieptepeilingen wordt afgewisseld met de burlesque, vaak ondersteund met keutelende blaasmuziek. Personages als Alex, mevrouw Cerphal of Marie-Goot lenen zich uitstekend voor dergelijke momenten omdat ze eerder typetjes zijn dan uitgewerkte karakters. Maar als typetje vallen ze toch niet uit de toon naast de personages met reliëf. Het komische en het dramatische gaan bij Reitz samen. Dat geeft Heimat zijn unieke bitterzoet.

De beeldvondsten zitten vaak verstopt zodat je ze pas opmerkt als je de scène een paar keer bekeken hebt. In Die ewige Tochter krijgt de trieste figuur Juan een extra dimensie doordat we in een aantal scènes ‘s avonds laat op straat telkens zijn schaduw zien. Bij dergelijke opnamen spookt de The Third Man altijd in mijn achterhoofd. Deze film noir uit 1949 heeft het zwart-witbeeld van de langgerekte schaduw over natte straatstenen tot een icoon gemaakt, maar het stijlmiddel dateert uit de Duitse expressionistische film van de jaren twintig en is psychologisch. Door de stille en trieste Juan telkens met zijn schaduw te filmen, wordt hij een schim, de dolende die hij zich voelt.

Een duidelijke Tatièske visuele grap is de scene waarin mevrouw Cerphal haar lippen probeert te stift in de weerspiegeling van de slinger van een staartklok. Mevrouw Cerphal zou trouwens perfect gepast hebben in Les vacances de monsieur Hulot met haar malle dophoedje en mantelpakje.

Die Hochzeit [ imdb.com ] | Die ewige Tochter [ imdb.com ] | bitterzoet [ 1 ]

Gisterenavond keek ik weer eens naar Weihnachtswölfe uit Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend. We volgen daarin het studentenleven van Edgar Reitz‘ alter ego Hermann Simon in München. Nadat hij gebroken heeft met zijn familie, verlaat hij Schabach en de Hunsrück met de plechtige belofte nooit meer terug te gaan.

Weihnachtswölfe speelt zich af in december 1963. Heimat is gelaagd genoeg om telkens weer te zien. Wat mij deze keer opviel, is hoe existentialistisch Heimat 2 is. Hoewel Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend zich in de jaren zestig afspeelt, ademt het vooral de geest van het naoorlogse existentialisme die we eerder met de late jaren veertig en de jaren vijftig verbinden.

Vrijheid en eenzaamheid, verlangen en angst, liefde en dood, de grote thema’s van het leven worden tot op de bodem onderzocht. Toch verdwijnt Heimat niet in de diepte. Net als zijn collega Ingmar Bergman springt Reitz in het diepe en en zet ons voor de zwaarte van het bestaan. Maar het tragikomische is bij hem nooit ver weg. Veel situaties zijn even pijnlijk als komisch en er blijft meestal ruimte voor de glimlach (met kiespijn).

In Weihnachtswölfe zien we de jonge kunstenaars en Möchtesein-Künstler worstelen met relaties en hun zoektocht naar liefde. De hunkering naar liefde lijkt onverenigbaar met de hunkering naar vrijheid, zeker bij de “Romeo en Julia” van Heimat: Hermann en Clarissa.

Hoe realistisch en uit het leven gegrepen Heimat ook is, Reitz maakt zeker ook gebruik van overdrijvingen. Alex is bijvoorbeeld een clowneske figuur: “eeuwige student” en dus veel ouder dan zijn studiegenoten, Einzelgänger, altijd pleite, helemaal thuis in Marx en ongewild komisch. Juan is een Chileen die tien talen spreekt en bulkt van talent, maar net als Pierrot zit hij steeds met een trieste glimlach stil voor zich uit te kijken. Renate is even wulps als ongetalenteerd en wil graag bij de groep jonge kunstenaars horen. Helga voelt zich aangetrokken tot extremen, probeert gedichten te schrijven en lijkt geboren voor de Baader-Meinhof Gruppe.

Die zweite Heimat is wat mij betreft een van de meesterwerken van de Duitse film. Ik kocht vorig jaar in Simmern de complete transcriptie van alle dialogen, die gebundeld zijn in een boek van ruim duizend pagina’s.
 
Overigens is het geen vraag of de film nu beter is dan het boek. Edgar Reitz is een “auteurfilmmaker” pur sang. Zijn werk als romancier en als cineast zijn intens met elkaar vervlochten.
 

Vorige week stond er op de website artechock.de een interview met Edgar Reitz onder de kop Am Ort der Sehnsucht kann man nie wirklich ankommen. Wie zijn magnum opus Heimat gezien heeft weet dat Heimat voor Reitz de plaats van verlangen is. Heimat is natuurlijk ook de Hunsrück waar Reitz in 1932 geboren werd. Vorig jaar ontmoetten Michaela en ik Edgar Reitz in zijn geboortehuis in Morbach. Sinds 6 oktober 2013 is hier Café Heimat gevestigd, een bedevaartsoord voor de echte fans.

Weihnachtswölfe [ imdb.com ] | Weihnachtswölfe [ edgar-reitz.com ]