“Schilderijen van landschappen zijn niets anders dan bedrieglijke beelden waarbij men de eigen ogen met eigen toestemming en hulp als het ware voor de gek houdt met een complot dat men zelf heeft gesmeed.”

Als deze uitspraak van Edward Norgate geldig is voor landschapsschilderijen dan is ze dat zeker voor landkaarten. Schilderijen en kaarten zijn uiteindelijk afspiegelingen van de ruimte en vanwege hun platheid zeer beperkt. Ook al geeft een kaart heel nauwkeurig hoogtelijnen weer, ze blijft een platte werkelijkheid vertegenwoordigen en dus van een heel andere orde.

“Een kaart is niet het gebied” is de bekendste uitspraak van Alfred Korzybski de grondlegger van de algemene semantiek. Deze uitspraak hangt samen met zijn these dat de mens in twee werkelijkheden leeft: de werkelijkheid die hem aan alle kanten omgeeft (het gebied) en de symbolische werkelijkheid die hij zelf creëert (de kaart). Het menselijk verstand is volgens hem alleen in staat is te reageren op de door hem gecreëerde platte werkelijkheid. In het meest extreme geval kan het verstand het aanwezige gebied volledig vergeten. Korzybski stelt dat veel menselijk lijden veroorzaakt wordt doordat we de symbolische wereld verwarren met de werkelijke wereld.

fransvanoirschot.nl

Met een kaart plaatsen we ons tegenover de ruimte zodat we de illusie hebben dat we niet meer afhankelijk zijn van de ruimte. Dus hebben we nu ook een navigatiesysteem in onze auto. We hoeven niemand meer de weg te vragen want we vinden het nu ‘zelf’ wel. Overzicht over de ruimte geeft zelfstandigheid en macht. In het Amsterdams Historisch Museum hangt een prachtig schilderij van Jan Christiaen Micker uit 1660. Het is Amsterdam in vogelvlucht en is voor die tijd heel opmerkelijk. Het is geen gewone stadskaart maar een realistisch geschilderde plattegrond. De wolken die hun schaduw over de stad werpen , zijn in het schilderij zelf niet aanwezig. Zo wordt degene die de plattegrond leest, als het ware in de werkelijkheid van de kaart opgesloten omdat de wolken en de kaartlezer zich in dezelfde ruimte schijnen te bevinden.

Bovenstaande beschrijving komt uit The Art of Desribing, Dutch Art in the Seventeenth Century (1983) van Svetlana Alperts. Zij beschouwt de Hollandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw als een typische uitdrukking van de (vroege) Verlichting. In de Hollandse schilderijen uit de Gouden Eeuw komen we vaak landkaarten tegen, denk maar aan de interieurs die Vermeer heeft geschilderd. Maar ook was men gefascineerd door lenzen en stillevens werden met grote precisie nageschilderd, alsof de schilder er met de loep bovenop gezeten had. Deze extraspectie, de drang om de buitenwereld te beschrijven en in kaart te brengen heeft sinds de Renaissance de Westerse cultuur omhoog gestuwd. Google Maps komt er rechtstreeks uit voort. Iedereen kan nu met een laptop vanuit zijn luie stoel de wereld tot op de vierkante meter bereizen. Het volmaakte overzicht, zo lijkt het…

Amsterdams Historisch Museum | maps.google.nl

Filosofie van het Landschap