De Italianen hebben er een mooi woord voor: sprezzatura. Het woord duikt voor het eerst op in Il Cortegiano (1513-1524) van Baldassare Castiglione. Deze spreekt van “…una certa sprezzatura, che nasconda l’arte e dimostri ciò, che si fa e dice, venir fatto senza fatica e quasi senza pensarvi” Het gaat om een zekere nonchalance die al het gezwoeg in de kunst verbergt. Denk aan de circusartiest die bijna achteloos en ontspannen op het slappe koord staat te jongleren.

Castiglione was een tijdgenoot van Michelangelo, de virtuoos bij uitstek. Zijn tijdgenoten waren al verbijsterd over zijn technisch kunnen en tot ver in de negentiende eeuw bleef hij in beeldende kunst dé superstar. Zijn beelden, plafond- en muurschilderingen zien er zo vanzelfsprekend uit, dat het lijkt alsof hij het zo uit de mouw heeft geschud. Michelangelo heeft zelf eens gereageerd op die mateloze bewondering voor zijn werk: “Als men eens wist hoe hard ik moest werken om mijn meesterschap te verkrijgen, schijnt het allemaal niet zo wonderbaarlijk meer.”

Sprezzatura verbergt dus bloed, zweet en tranen. Met name in Italiëis het virtuoze gebaar in de schilderkunst centraal blijven staan, van Michelangelo tot Giovanni Boldini. Deze laatste schilder leefde van 1842 tot 1931 en maakte de opkomst van het impressionisme, expressionisme en de abstracte schilderkunst mee. Net als de Amerikaanse schilders John Singer Sargent (1856-1925) en James McNeill Whistler (1834-1903) bleef hij trouw aan het realisme, maar legde grote nadruk op een vrije en brede penseelvoering. In het balanceren op de grens tussen verf en voorstelling, treedt de virtuositeit van een schilder aan het licht. Want nonchalant en expressief betekent zeker niet altijd virtuoos.

Honderd jaar geleden werd de klassieke schilderkunst tot op de grond afgebroken. De verf verzelfstandigde, de voorstelling verdween. Verf viel samen met verf. Daar heb je eigenlijk geen gebaar meer voor nodig, laat staan sprezzatura. Wanneer verf met zichzelf samenvalt, kun je deze net zo goed in de tube laten zitten. Maar de abstracte schilderkunst raakte in de mode, het werd hip. De betekenis van het woord virtuositeit veranderde. Wanneer de verf op het doek geknald was, heette dat al snel “expressief”, “krachtig” en natuurlijk ook “virtuoos”. Maar échte virtuositeit heeft te maken met “de hand van God”: ontspannen én trefzeker.

Sprezzatura [ W&V ]

De Oostenrijkse schilder Ferdinand Georg Waldmüller reisde vanaf 1825 bijna elke zomer naar Italië. In 1841 kwam hij voor het eerst op Siciliëen de jaren daarna zou hij er telkens terugkeren.

Ferdinand Georg Waldmüller [ liechtensteincollections.at ]
meer Italiëgangers [ W&V ]

In de negentiende eeuw trokken wetenschappers in Europa erop uit om onbekende gebieden geologisch in kaart te brengen, plant- en diersoorten te classificeren en gebruiken van vreemde volken te bestuderen. Volkenkunde of etnografie is een product uit de koloniale tijd. Ook landen die geen overzeese kolonies hadden, zoals Oostenrijk, zonden expedities uit naar andere werelddelen. Toen in 1817 de dochter van keizer Franz I trouwde met de Portugese kroonprins Dom Pedro, die onderkoning was van Brazilië, werden de Portugees-Oostenrijkse betrekkingen versterkt met een expeditie naar Brazilië.

Naast een politiek doel had deze expeditie ook een economisch en wetenschappelijk doel. Zo moesten de Oostenrijkers in het binnenland van Braziliëop zoek gaan naar exotische producten die geschikt waren voor de Europese markt. Ook werden er honderden opgezette dieren en gedroogde planten naar Wenen gestuurd voor de keizerlijke verzameling. Want tijdens de Restauratie hing het prestige van een monarch ook af van het respect dat hij genoot bij de andere Europese vorsten.

Vlak voor de komst van de fotografie was er grote behoefte aan objectieve en topografisch verantwoorde stadsbeelden en landschappen van overzee. Elke wetenschapsexpeditie was daarom uitgerust met een of meerdere tekenaars. De Österreichische Brasilien-Expedition bestond uit een team van twaalf wetenschappers uit Oostenrijk, Beieren en het hertogdom Toscane plus twee kunstenaars, de botanisch tekenaar Johann Buchberger en de landschapsschilder en aquarellist Thomas Ender (1793-1875). Deze laatste was de beschermeling van Fürst von Metternich.

De bootreis van Triëst naar Brazilië had onderweg diverse tegenslagen en duurde drie maanden. In juli 1817 werd aangemeerd in Rio de Janeiro, de uitvalbasis van de Oostenrijkse expeditie. Thomas Ender ging direct aan de slag. Hij raakte in een roes van de andere wereld waarin hij terecht gekomen was en maakte minstens twee aquarellen of tekeningen per dag. Toen hij op 1 juni 1818 terugkeerde naar Oostenrijk, had hij 782 werken bij zich die eigendom werden van keizer Franz I. Voor zijn beschermheer Metternich had hij een boek met 71 aquarellen gemaakt.

De unieke collectie aquarellen overleefde in 1848 de brand die een groot deel van de zoölogische en botanische verzameling uit Braziliëverwoestte. De verzameling bevindt zich nu in het Kupferstichkabinett van de Academie der bildenden Künste in Wenen. Het grootste deel van het Brasilianischen Kabinett bestaat uit tekeningen en aquarellen van Rio de Janeiro. Omdat er in deze tijd nog geen fotografie bestond en er nauwelijks topografische afbeeldingen en andere visuele documentatie bekend is, is deze verzameling ook voor het huidige Braziliëen Rio de Janeiro in het bijzonder, een uniek document.

In 2004 was er een cultureel uitwisselingsprogramma tussen vier studenten van de kunstacademie in Wenen en twee Braziliaanse kunstenaars. In de voetsporen van Thomas Ender reisden ze voor het project The Brazilian Expedition of Thomas Ender – Reconsidered van 26 september tot 19 december 2004 van Rio de Janeiro naar São Paulo om het moderne Braziliëin subjectieve beelden vast te leggen.

Österreichische Brasilien-Expedition [ de.wikipedia.org ]
The Austrian Painter Thomas Ender [ pdf ]