Na het zien van de tentoonstelling Jan van Eyck, Rogier van der Weyden en de ontdekking van de wereld in het Rijksmuseum Twenthe in Enschedé, ben ik weer eens aan het grasduinen in de overgang tussen de middeleeuwen en de moderne tijd. We zijn deze periode de Renaissance gaan noemen. Of de tijd van de grote ontdekkingsreizen. Het was het begin van de secularisatie, de verwereldlijking. Langzaam verschoof het accent van God en de kerk naar de mens en de wereld. De kunst bleef in de 15e en 16e eeuw doordrenkt van het christelijk geloof. Al kwam er een flinke scheut heidense mythologie bij.

De verwereldlijking kwam in de schilderkunst op allerlei manieren tot uitdrukking. In de eerste plaats was er meer welvaart gekomen wat vooral te danken was aan de handel en de opkomst van de burgerij. Naast de traditionele opdrachtgevers als kerk en adel, werd de rijke burgerij ook opdrachtgever voor kunstenaars. De burgerij had een andere smaak. Natuurlijk moesten voorstellingen getuigen van hun godsvrucht. Tegelijkertijd was de nieuwe klasse dol op aardse zaken. Dat is heel letterlijk te zien in de opkomst van het landschap als zelfstandig genre. Dat ontwikkelt zich voor het eerst in Vlaanderen rond 1515.

Vóór die tijd was het landschap altijd ondergeschikt geweest aan een of ander religieus tafereel. Populair thema’s waren “de Vlucht naar Egypte”, “de heilige Christofoor” of “de heilige Hieronymus in de woestijn”. Maar bij de Vlaamse schilder Joachim Patinir gaat het landschap de hoofdrol spelen. Hij is de “uitvinder” van het wereldlandschap. Dat is een soort staalkaart van landschappelijke elementen: rotsen, rivieren, oceanen, bossen, weiden en steden. De horizon ligt meestal hoog zodat je in het landschap kunt kijken. Het wereldlandschap laat de verwereldlijking dus letterlijk zien. Het is de tijd waarin Fernão de Magalhães (Magellaan) de eerste ontdekkingsreiziger is die een reis om de wereld (1519-1522) maakt en daarmee definitief aantoont dat de wereld niet plat is.

Vijf jaar geleden liet ik hier onderstaand schilderij al eens zien. Het is vijfhonderd jaar geleden gemaakt door een anonieme meester en het bevindt zich nu in Museum Waterburcht Anhalt in Isselburg.

Het is een allegorische voorstelling met een boodschap: ‘Met recht soudic gerne doer de werelt commen – Ic ben der doer maer ic moet crommen’. De mens wordt gewezen op de aardse moeilijkheden waarvoor hij (het hoofd) moet buigen.

Het aardige van deze voorstelling is dat je het ook heel anders uit kunt leggen. In de eerste helft van de zestiende eeuw is het wereldbeeld niet plat meer. In 1492 was aan de overzijde van de Atlantische Oceaan (per ongeluk!) een Nieuwe Wereld ontdekt. De ontdekkingsreizigers wisten nu dat de aarde rond is en dat de kortste verbinding tussen twee punten op aarde daarom altijd een kromme is. Geen allegorie maar wetenschap!

Het was op een mooie nazomerse zondagmiddag zoals vandaag. Wanneer mijn vader, die het op 17 september 1944 van nabij meemaakte, over die dag vertelt, staat de jongen weer in hem op. Een historische gebeurtenis die je vlak voor je veertiende verjaardag meemaakt, blijft als de spreekwoordelijke dag van gisteren in je geheugen. Vanuit Veenendaal, waar mijn vader het zag gebeuren, was de lucht grijs gespikkeld met parachutisten.

“Nu gaat het gebeuren!” dacht iedereen. Drie maanden eerder waren de geallieerden in Normandië geland en nu zouden ze ons ook van de Duitse bezetters komen bevrijden. Binnen tien dagen was de jubelstemming verdwenen. Operatie Martket Garden werd een jammerlijke mislukking. Arnhem, waar ik in de jaren tachtig ben gaan wonen, moest evacueren en veranderde tot aan de bevrijding in een spookstad.

Operatie Market Garden [ nl.wikipedia.org ]
luchtlandingen Ginkelse Heide Ede [ airborne-herdenkingen.nl ]

Ik heb het al vaker gehoord of gelezen: mensen schieten vol bij Rothko. Er is iets aan de hand met Rothko. Er is ook iets aan de hand die mensen die huilen bij een Rothko.

Met mij is er vast ook iets aan de hand, want ik heb nog nooit gehuild bij een Rothko. Ik weet dat ik dat ook niet moet proberen. Wél probeer ik nog altijd een ingang te vinden in het werk van Rothko. Ik denk dat ik die nu heb gevonden: de holocaust en de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Te verschrikkelijk om er een voorstelling van te maken. Het blijft abstract. Joost Zwagerman noemde het in verband met het werk van Rothko “de onontkoombaarheid van het Niets.”

Joost Zwagerman schreef drie jaar geleden een stuk over Rothko in De Volkskrant. “Joost Zwagerman vindt troost in het feit dat ook Henk van Os kan huilen om een schilderij.” stond erboven. Hij schrijft hierin dat hij eens in Groningen een lezing gaf waarbij hij vertelde dat hij toeschouwers bij Rothko had zien huilen. De zaal begon te mompelen. ‘Onzin! De nieuwe kleren van de keizer!’ had iemand geroepen. De protesterende verklaarde zich nader. Het gesnotter was volgens hem hooguit een proeve van exhibitionistische zelf-felicitatie van kunstsnobs. Kortom: Janken omdat je vindt dat het goed op je cv staat als je om Rothko jankt. Zwagerman vindt niet dat je de tranen van een ander zo gemakkelijk mag wegzetten als pose en sentimenteel snobisme.

Henk van Os huilde ooit eens bij een schilderij van twee meisjes die boeken lazen en muziek maakten. Dat kwam omdat zijn verkering net was uitgeraakt. De tranen hadden meer met Henk te maken dan met het schilderij. Maar bij de schilderijen van Rothko is er iets anders aan de hand, schreef Zwagerman. Rothko‘s werk heeft het intrinsieke vermogen om toeschouwers vol te laten schieten, omdat Rothko ons “de onontkoombaarheid van het Niets” laat zien.

“Rothko was een intense kunstenaar die alles gaf en zoals vaker met grote kunstenaars, een moeilijk leven kende; gevoed door de ontgoocheling die de wereldoorlogen teweeg hadden gebracht en geteisterd door depressie. Een getormenteerde ziel die tot grootse kunst in staat was, en mensen tot op de dag van vandaag hiermee troost en verwondert.”
 
Bron: gemeentemuseum.nl

Het Haags Gemeentemuseum presenteert als afsluiting van de Rothko tentoonstelling de Broadway Boogie Woogie van Mondriaan naast het laatste schilderij dat mark Rothko vlak voor zijn zelfmoord in 1970 maakte. Ooit werden Rothko’s, schilderijen in Amerika “blurry Mondrians” genoemd. En Rothko noemde Mondriaan “de meest sensuele schilder die hij kende.” Dus grijpt het Haags Gemeentemuseum zijn kans om Mondriaan weer eens naar voren te schuiven. Na de grote Mondriaan tentoonstellingen van 1988 en 1994 in Den Haag en Amsterdam lijkt het een stuk rustiger geworden rond Mondriaan. Hypes rond Marlene Dumas en Mark Rothko, mede dankzij de promotie bij DWDD, gaan tenslotte ook gewoon weer voorbij. Net als een huilbui.

Mark Rothko [ gemeentemuseum.nl ]
Wat je níet moet doen als je de Rothko-tentoonstelling bezoekt [ kunstindekijker.nl ]
Tijdloos en tragisch [ essay van Joke Hermsen ]