Veertig jaar vóór het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog schreef Friedrich Nietzsche (1844-1900) de profetische woorden: “Es ist gewiß die Stunde einer großen Gefahr: die Menschen scheinen nahe daran, zu entdecken, daß der Egoismus der einzelnen, der Gruppen oder der Massen zu allen Zeiten der Hebel der geschichtlichen Bewegungen war; zugleich aber ist man durch diese Entdeckung keineswegs beunruhigt, sondern man dekretiert: der Egoismus soll unser Gott sein.”

Deze woorden zijn 140 jaar later onverminderd actueel, zeker na de kredietcrisis van oktober 2008. Nietzsche spreekt niet alleen tegen de Gordon “greed-is-good” Gekko’s van zijn tijd, maar ook tegen filosofen en historici, die het egoïsme als de motor achter het wereldgebeuren zagen. De domineeszoon uit Röcken wijst op de Tegenstander in het christelijk geloof. De vorst der duisternis die de mensheid door zijn hartstochten (hebzucht, ijdelheid, enz.) in zijn web ingesponnen heeft, is heer over de geschiedenis.

In het Rijk van de Geest is alles tegenwoordige tijd en alleen daar ben je onsterfelijk. Dat geldt in het bijzonder voor schrijvers. Immers, wie schrijft die blijft. Zolang we hen blijven lezen en gedenken, leven zij voort. En wanneer ze zijn weggezonken in het collectieve geheugen, kunnen ze met een lemma op wikipedia weer even tot leven worden gewekt. Vandaag: Karl Robert Eduard von Hartmann (1842-1906)

Toen ik voor het eerst een foto van Eduard von Hartmann zag, dacht ik met de broer van Nietzsche te maken te hebben. Dezelfde treursnor. Plus forse extensie op de kin. Hartmann was een volbloed tijdgenoot van Nietzsche. Hij werd twee jaar eerder geboren en stierf zes jaar later. In tegenstelling tot de filosoof met de hamer kende hij geen periode van geestelijke duisternis aan het einde van zijn leven, dus kun je zeggen dat hij in geestelijke zin zijn tijdgenoot zestien jaar overleefde. Vergeleken bij Nietzsche die nu nog dagelijks geciteerd wordt, is Hartmann bijna vergeten. Maar in de jaren zeventig en tachtig toen beiden hun geschriften publiceerden, was Nietzsche vrijwel onbekend terwijl Hartmann als filosoof veel succes kende.

Hartmann‘s doorbraak kwam op 27-jarige leeftijd in 1869 met Philosophie des Unbewußten. Friedrich Nietzsche deed vijf jaar later een felle aanval op dat boek in Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben (1874). Ook in andere teksten ging de jonge Nietzsche uitvoerig in op Hartmann’s filosofie die hij naïef vond.

Misschien speelde jaloezie een rol bij zijn oordeel. Hartmann had als schrijver niet te klagen wat succes betreft. Maar Nietzsche beschouwde hem als een modieuze filosoof. Hartmann ging niet in op de kritiek van de nauwelijks bekende Nietzsche. Pas nadat Nietzsche waanzinnig was geworden en bekendheid had gekregen, sprak Hartmann zich uit over de kritiek van zijn vakbroeder. Nietzsches “nieuwe moraal” was voor hem plagiaat. Max Stirner (1806-1856) had dezelfde ideeën al eens eerder en ook nog eens duidelijker opgeschreven. Nietzsche, die in zijn geschriften nooit naar Stirner verwezen heeft, moet zeker van diens opvattingen op de hoogte zijn geweest.

In zijn tweede Zweiten Unzeitgemässen Betrachtung: Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben uit 1874 uitte hij juist kritiek op een passage van Hartmann´s Philosophie des Unbewußten waarin deze uitdrukkelijk verwijst naar het standpunt van Stirner en het belang ervan voor zijn filosofie van het onbewuste. Terwijl Hartmann zijn eigen filosofie beschouwde als een overwinning op Stirner´s exclusieve egoïsme, vond hij dat Nietzsche juist was teruggevallen op de standpunten van Stirner. Net als Hartmann vermoedden ook de anderen dat Nietzsche zich direct door Stirner heeft laten beïnvloeden. De vraag is nog steeds controversieel en onopgelost.

Eduard von Hartmann [ de.wikipedia.org ]

Het West-Vlaamse stadje Ieper is sinds 1919 het symbool van zinloze vernietiging en een antioorlogsmonument. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd er viermaal slag geleverd om het stadje dat aan drie zijden door Duitse loopgraven omringd was. De Eerste Slag om Ieper begon honderd jaar geleden, eind oktober 1914. Het middeleeuwse centrum van Ieper werd met de grond gelijk gemaakt. In de jaren twintig werd het met herstelbetalingen uit Duitsland herbouwd.

Tijdens de volledige duur van de Eerste Wereldoorlog was de stad aan drie zijden omringd door Duitse troepen, door de Britse verdedigers werd deze boog in het front de Ypres Salient genoemd. Eenzelfde situatie deed zich eveneens voor, verder naar het zuidoosten, bij de Franse stad Verdun. De Duitsers slaagden er niet in de stad te veroveren. De Duitse cavalerie had – nog voor de gevechten begonnen rond Ieper – de stad kunnen binnendringen en doortrekken; deze veldtocht duurde maar enkele dagen. Ondanks een aantal groots opgezette veldslagen die aan 500.000 soldaten het leven kostten bleef Ieper uit handen van de Duitsers.