In de negentiende eeuw trokken wetenschappers in Europa erop uit om onbekende gebieden geologisch in kaart te brengen, plant- en diersoorten te classificeren en gebruiken van vreemde volken te bestuderen. Volkenkunde of etnografie is een product uit de koloniale tijd. Ook landen die geen overzeese kolonies hadden, zoals Oostenrijk, zonden expedities uit naar andere werelddelen. Toen in 1817 de dochter van keizer Franz I trouwde met de Portugese kroonprins Dom Pedro, die onderkoning was van Brazilië, werden de Portugees-Oostenrijkse betrekkingen versterkt met een expeditie naar Brazilië.

Naast een politiek doel had deze expeditie ook een economisch en wetenschappelijk doel. Zo moesten de Oostenrijkers in het binnenland van Braziliëop zoek gaan naar exotische producten die geschikt waren voor de Europese markt. Ook werden er honderden opgezette dieren en gedroogde planten naar Wenen gestuurd voor de keizerlijke verzameling. Want tijdens de Restauratie hing het prestige van een monarch ook af van het respect dat hij genoot bij de andere Europese vorsten.

Vlak voor de komst van de fotografie was er grote behoefte aan objectieve en topografisch verantwoorde stadsbeelden en landschappen van overzee. Elke wetenschapsexpeditie was daarom uitgerust met een of meerdere tekenaars. De Österreichische Brasilien-Expedition bestond uit een team van twaalf wetenschappers uit Oostenrijk, Beieren en het hertogdom Toscane plus twee kunstenaars, de botanisch tekenaar Johann Buchberger en de landschapsschilder en aquarellist Thomas Ender (1793-1875). Deze laatste was de beschermeling van Fürst von Metternich.

De bootreis van Triëst naar Brazilië had onderweg diverse tegenslagen en duurde drie maanden. In juli 1817 werd aangemeerd in Rio de Janeiro, de uitvalbasis van de Oostenrijkse expeditie. Thomas Ender ging direct aan de slag. Hij raakte in een roes van de andere wereld waarin hij terecht gekomen was en maakte minstens twee aquarellen of tekeningen per dag. Toen hij op 1 juni 1818 terugkeerde naar Oostenrijk, had hij 782 werken bij zich die eigendom werden van keizer Franz I. Voor zijn beschermheer Metternich had hij een boek met 71 aquarellen gemaakt.

De unieke collectie aquarellen overleefde in 1848 de brand die een groot deel van de zoölogische en botanische verzameling uit Braziliëverwoestte. De verzameling bevindt zich nu in het Kupferstichkabinett van de Academie der bildenden Künste in Wenen. Het grootste deel van het Brasilianischen Kabinett bestaat uit tekeningen en aquarellen van Rio de Janeiro. Omdat er in deze tijd nog geen fotografie bestond en er nauwelijks topografische afbeeldingen en andere visuele documentatie bekend is, is deze verzameling ook voor het huidige Braziliëen Rio de Janeiro in het bijzonder, een uniek document.

In 2004 was er een cultureel uitwisselingsprogramma tussen vier studenten van de kunstacademie in Wenen en twee Braziliaanse kunstenaars. In de voetsporen van Thomas Ender reisden ze voor het project The Brazilian Expedition of Thomas Ender – Reconsidered van 26 september tot 19 december 2004 van Rio de Janeiro naar São Paulo om het moderne Braziliëin subjectieve beelden vast te leggen.

Österreichische Brasilien-Expedition [ de.wikipedia.org ]
The Austrian Painter Thomas Ender [ pdf ]

In oktober is het 200 jaar geleden dat Napoleon in de Slag bij Leipzig verslagen werd door Oostenrijk, Rusland, Zweden en Pruisen. Er komt dan een grote internationale herdenking van de Völkerschlacht die in het engels The Batlle of Nations wordt genoemd. Deze driedaagse veldslag die het einde was van de Napoleontische oorlogen, wordt sinds 1815 overschaduwd door de Slag bij Waterloo. Wat voor het nationale bewustzijn van de Engelsen, Belgen en Nederlanders de Slag van Waterloo betekende, dat betekende de Slag bij Leipzig voor het Pruisische zelfbewustzijn en na 1871 voor het Duitse nationale bewustzijn, namelijk: Napoleon is op vaderlandse bodem verslagen!

In 1913 werd de Slag bij Leipzig voor de eerste maal groots herdacht. Het Duitse Keizerrijk had van alles uit de kast getrokken om de overwinning op Napoleon te vieren. In het middelpunt van de festiviteiten stond een kolossaal monument met een hoogte van bijna honderd meter. Veertien jaar lang was er aan gebouwd. Het was de zoveelste Teutoonse kolos waarmee het Duitse Keizerrijk een steek uitdeelde naar Frankrijk. In 1913 was de vaderlandse trots overal in Europa zover aangezwollen, dat er wel een Grote Oorlog uit moest voortkomen.

Zo krijg ik bij het zien van het Völkerschlachtdenkmal een nare bijsmaak. Het monument lijkt op een grote opgeblazen kikker. Gigantische versteende Teutoonse ridders bewaken het. Het is een sinister mausoleum ter nagedachtenis aan hen die in de strijd vielen: 54.000 geallieerden tegen 80.000 soldaten uit Frankrijk, Italië, Polen en Würtemberg. Het interieur ziet er uit als de filmset uit Hollywood, een Temple of Doom. Het is haast niet voor te stellen dat men dit honderd jaar geleden niet lachwekkend vond.

Het Völkerschlachtdenkmal is van de vele nationalistische monumenten uit het Duitse Keizerrijk, waaronder het Hermannsdenkmal bij Detmold, het Kaiser Wilhelm Denkmal bij Porta Westfalica en het Kyffhäuser Denkmal in Thüringen, waarschijnlijk het meest megalomane project geweest. Van 1898 tot 1913 werd er aan gebouwd in een periode waarin Frankrijk door Duitsland vernederd was en Engeland in door Duitsland voorbijgestreefd werd als modernste land ter wereld.

Het Duitse Keizerrijk mocht dan wel hypermodern zijn, tegelijkertijd was er waarschijnlijk geen land waar de mythe zo’n grote rol speelde. Sinds de Romantiek waren de Duitsers zich ervan bewust welke kracht er huist in verhalen die ons in het diepst van de ziel aanspreken. Wanneer de mythe als brandstof werd gebruikt in combinatie met wetenschap, konden daar onvoorstelbare krachten bij vrijkomen. Het Völkerschlachtdenkmal vertegenwoordigt in de eerste plaats de mythe van het onoverwinnelijke (Wir Deutsche fürchten Gott, aber sonst nichts in der Welt), tegen de achtergrond van een Rijk dat de grootste industriemacht op aarde was geworden.

voelkerschlacht-jubilaeum.de | Teutoonse kolos [ 1 ] | Teutoonse kolos [ 2 ]

In de eerste helft van de negentiende eeuw moest München het “Athene aan de Isar” zijn. In de Beierse hoofdstad verrezen kopieën van Griekse tempels zoals de Glyptothek en de Propyläen aan de Königsplatz en de Ruhmeshalle van de architect Leo von Klenze. Ook buiten München werden er in Beieren Griekse tempels gebouwd. Zo ontwierp Von Klenze het Walhalla, een soort Germaanse Acropolis aan de Donau bij Regensburg. Al deze gebouwen verhouden zich tot de klassieke Griekse bouwkunst als Paris en The Venetian (Las Vegas) tot Parijs en Venetië.

De imitatie van de klassieke Griekse bouwkunst hoort enerzijds bij het neoclassicisme (ca. 1780-ca. 1830) maar sluit in de eerste helft van de negentiende eeuw ook aan bij het zogenaamde filhellinisme. Door de Franse Revolutie waren overal in Europa nationalistische bewegingen ontstaan en het filhellinisme kreeg voor velen daardoor een politieke lading. De liefde voor de oude Grieken ging gepaard met een verlangen om de Grieken te bevrijden van de Ottomaanse overheersing. De Griekse onafhankelijkheidsoorlog (1821-1832) werd door het filhellinisme toegejuicht. In 1832 werd Griekenland met het Verdrag van Constantinopel een onafhankelijke staat.

Toch bleven tijdens de Restauratie de grote mogendheden in Europa de dienst uitmaken. Omdat Griekenland vooral in de belangensfeer van Rusland en Engeland lag, kwamen tijdens het Congres van Londen Engeland, Rusland en Frankrijk bij elkaar om over de toekomst van de nieuwe Griekse natie te spreken. Voor Engeland zou het een gruwel zijn als Griekenland voor Rusland een bruggenhoofd in de Middellandse Zee zou worden. Dus moest deze nieuwe staat in Europa weerbaar zijn tegen de Russische invloed op de Balkan. In de geest van de Restauratie werd in 1832 besloten dat Griekenland een monarchie zou worden. Net zoals Nederland, België en Luxemburg die tijdens het Congres van Wenen tot één kunstmatig koninkrijk waren samengesmeed, was het koninkrijk Griekenland het product van de grote mogendheden.

De troon werd aangeboden aan de zoon van Ludwig I van Beieren die zelf filhelleen was. Het Griekse volk had geen enkele inspraak bij dit besluit vanuit Londen. Als Otto I van Griekenland werd de Beierse prins de eerste koning van het moderne Griekenland. Zo kwam er in feite een kroon op het filhellenisme in Beieren dat koning Ludwig I al vanaf zijn aantreden bevorderd had. Hij was ook degene die in het tweede kwart van de negentiende eeuw van München een kunststad op Europees niveau maakte.

Zijn zoon was koning van Griekenland maar volgens een bepaling in het Verdrag van Londen mocht Griekenland nooit met Beieren een personele unie vormen. Om toch een band te scheppen met het verre Griekenland en zijn Beierse onderdanen, gaf hij kunstenaars de opdracht om Griekenland te portretteren net zoals grote mogendheden kunstenaars naar hun kolonies stuurden om overzeese gebieden voor de thuisblijvers vast te laten leggen. En dat mocht wel van de grote mogendheden. Zo ontstonden schilderijen als Empfang König Ottos von Griechenland in Athen (1839) van de historieschilder Peter von Hess. Voor Ludwig I paste dit beeld bij het Beierse nationalisme: ook al was een personele unie met Griekenland door de grote mogendheden verboden, de Beierse prins Otto was intussen wéll koning van Griekenland.

Niet alleen historieschilders kregen opdracht om naar Griekenland te vertrekken. In 1830-33 was de landschapsschilder Carl Rottmann voor Ludwig I al dwars door Italiëgereisd en had zijn landschapsstudies daarna vastgelegd in een cyclus van 28 landschappen (“Aussichten in das Vaterland der Künste”). De koning was blijkbaar zo tevreden over het resultaat dat hij Rottmann daarna ook naar Griekenland zond. In 1834-35 reisde Rottmann door Griekenland om studies te maken van uiteenlopende Griekse landschappen.

In München werkte hij deze uit in een reeks grote schilderijen. Deze zouden een plek krijgen in de nog te bouwen Neue Pinakothek. Tegenwoordig hangt de Griekenland-cyclus in de Rottmannsaal in de nieuwbouw van de Neue Pinakothek.

Athene aan de Isar [ 1 ] | ludwigthefirst.weebly.com