Het neopaganisme, de herleving van het heidendom in de westerse cultuur, is ontstaan in de late romantiek. Dat in dezelfde tijd ook het fantasy genre ontstond, is niet toevallig. Vooral in het fantasy subgenre sword and sorcery keren de goden en demonen, heksen, druïden, tovenaars en sjamanen uit de pre- christelijke tijd overvloedig terug.

De belangstelling voor de klassieke mythologie en de antieke, pre-christelijke cultuur begon natuurlijk al in de Renaissance . Maar in de negentiende eeuw werd het spectrum breder. Onder invloed van de Romantiek en het historisme kreeg men ook belangstelling voor Noorse mythologie en, nog dichter bij huis, volkssprookjes. In de Romantiek begint men, in het spoor van Johann Gottfried von Herder, volksmuziek, legenden en sprookjes, te verzamelen. Sommige romantici, waarvan Ludwig Tieck de bekendste is, schrijven zogenaamde “kunstsprookjes”. Hier ligt de oorsprong van het fantasy genre. Want fantasy verhalen zijn eigenlijk niets anders dan “kunstsprookjes” waarin alles draait om een uiterlijke strijd tussen goede en kwade krachten.

Het verzamelen van sprookjes en volksmythen gaat in de negentiende eeuw overigens prima samen met nationalisme. In Duitsland is de fascinatie voor de mythe het grootst. Germaanse helden als Arminius (Hermann) de Cherusk en Siegfried de Drakendoder zijn al vóór 1871 iconen van de Duitse Eenheid. Dat Siegfried een Duitse held werd, hebben we natuurlijk vooral aan Wagner te danken. Der Ring des Nibelungen (1853-1874), een cyclus van vier lange opera’s is exemplarisch voor de laat-romantische Duitse obsessie voor de mythe.

kenmerken van neopaganisme
-polytheïsme (veelheid van goddelijke wezens)
-pantheïsme (de natuur als manifestatie van het goddelijke)
-godinnen (het vrouwelijke principe van het goddelijke)

Spierballenhelden als Siegfried bleven niet beperkt tot Duitsland. Ook in de Verenigde Staten sloeg de bombastische heroïek aan. In 1932 bedacht de Amerikaanse schrijver en avonturier Robert E. Howard een “Amerikaanse Siegfried” Conan de Barbarian. De verhalen die hij doorspekte met Noorse mythologie waren net zo opgezwollen als de torso van zijn superheld. Het werd niet voor niets pulp genoemd. Na Conan werden in Amerika andere superhelden geboren zoals Superman en Spiderman. Volgens de Amerikaanse feministe Gloria Steinem is Superman “our version of Greek Myth.”

Fantasy en in het bijzonder sword and sorcery keren meestal terug naar een pre-christelijk wereldbeeld vol mythische en demonische wezens. Een uitzondering vormen de Kronieken van Narnia van C.S. Lewis, waarin veel christelijke symboliek is verwerkt. En Wagner keerde met zijn laatste opera Parsifal (1882) tenslotte terug naar het esoterische christendom.

Meeliftend op het succes van de Lord of the Rings trilogie (2001-2002-2003) verscheen in 2004 de miniserie Ring of the Nibelungs (alternatieve titel Dark Kingdom: The Dragon King) aanbevolen met de tagline “The Nordic legend that inspired J.R.R. Tolkien to write the Lord of the Ring trilogy”. Het is waar dat Tolkien zich zwaar heeft laten inspireren door Der Ring des Nibelungen van Richard Wagner. Sinds Wagner en het Derde Rijk met elkaar verbonden zijn, wordt dat nog wel eens “vergeten”. Wagner baseerde zijn opera op het Nibelungenlied. Ja, er wordt heel wat aangerommeld met dit oerverhaal.

Het Nibelungenlied is oorspronkelijk mondeling overgeleverd. In de dertiende eeuw is het opgetekend in verschillende handschriften waarvan er 34 bewaard zijn gebleven. Deze worden ingedeeld in drie stammen die vaak genoemd worden naar de plaats waar ze bewaard worden: ‘MS A’ in München, ‘MS B’ in Sankt Gallen en ‘MS C’ in Donaueschingen. De beroemde verfilming van Fritz Lang uit 1924 splitst het verhaal in twee delen: Siegfried en Kriemhild’s Rache. Fritz Lang schreef samen met zijn vrouw Thea von Harbou het scenario en zij volgden tamelijk nauwkeurig de middeleeuwse manuscripten.

Nog steeds is Die Nibelungen van Fritz Lang uit 1924 onovertroffen. De verfilming van Harald Reinl uit 1966/67 is spierballenkitsch geworden en Ring of the Nibelungs van Uli Edel uit 2004 maakt een potje van het verhaal. Edel citeert verschillende malen scenes uit de versie van 1924. Bijvoorbeeld de scene met de confrontatie tussen Kriemhild en Brunhild op de trap voor de kathedraal of de sterfscene van Siegfried. Maar van het krachtige en spookachtige van de oerfilm van Fritz Lang is niets overgebleven. Natuurlijk beweegt een draak uit de computer zich veel soepeler dan de houterige draak uit 1924, maar de mythische sfeer is verloren gegaan. Daarvoor in de plaats krijgen we gelikte computer-generated imagery. Regisseur Uli Edel had kunnen leren van zijn collega Werner Herzog die met zijn interpretatie van Nosferatu (1979) bewust dichtbij de oerfilm van F. W. Murnau uit 1922 is gebleven. Maar Edel is gezwicht voor glamour fantasy.

Zo begint Ring of the Nibelungs. Maar klopt dit wel? In 496 had Chlodovech, de koning van de Franken, zich in Reims weliswaar laten dopen. Daarmee was de eerste Germaanse stam bekeerd tot het orthodoxe christendom. Maar rond het jaar 500, waren behalve de Franken alle andere Germaanse stammen nog ariaans of heidens. Het grootste deel van Europa was dus nog niet bekeerd tot het orthodoxe christendom.

In het Nibelungenlied wordt de ondergang van de Bourgondiërs beschreven. Deze werden in het jaar 534 door de Franken verslagen. Maar het Nibelungenlied gaat over eerdere episodes, tijdens het Eerste Bourgondische Rijk (407-436) en de nederlaag van de Bourgondiërs in 451 tegenover Atilla de Hun (Koning Etzel in het tweede deel van het Nibelungenlied).

Curse of the Ring [ imdb.com ]

In maart 2010 schreef ik hier iets over het dagboek van de negentiende eeuwse landschapsschilder Gerard Bilders (1838-1865) en de briefwisseling met zijn weldoener Jan Kneppelhout (1814-1885). Gisteren kocht ik Gekleurd Grijs in de ramsj voor maar € 12,50.

Omdat het vandaag een heerlijke nazomerdag was, brachten we de middag buiten door op de Hemelsche Berg in Oosterbeek. Een ideale plek om over het leven van Jan Kneppelhout te lezen, want hier lag het landgoed dat hij in 1848 had gekocht. Tussen 1858 en 1860 liet hij er een kasteelachtig landhuis bouwen van het familiekapitaal dat hij geërfd had. Samen met zijn vrouw Ursula Knepplehout-Van Braam (1825-1919) woonde hij er tot aan zijn dood in 1885. Daarna bleef zijn weduwe tot 1919 op De Hemelsche Berg wonen.

Tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 werd het landgoed De Hemelsche Berg volledig verwoest. Na de oorlog verrees er een verpleeghuis dat inmiddels weer is afgebroken. Van het landgoed is niets meer over behalve de oranjerie uit 1860 en een kleine tuinmanswoning uit 1863. Het pittoreske huisje ligt schuin achter de plaats waar Kneppelhout ooit in “zijn torentje” boeken en reisverslagen schreef. Hier ligt ook Vijver Gielenbeek, op een mooie zondagmiddag een ontmoetingsplaats voor honden en hun baasjes. Het terrein ligt inmiddels jaren braak terwijl er een herbestemmingsplan wordt ontwikkeld. Als het aan de monumentencommissie van de gemeente Oosterbeek ligt, wordt het oorspronkelijke landgoed herbouwd.

Biografie van Jan Kneppelhout/Klikspaan [ literatuurgeschiedenis.nl ]