Toen in de zomer van 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak, stelde Italië zichzelf neutraal op in het conflict, terwijl het zich sinds 1882 in een Triple Alliance met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije verbonden had. In de herfst van 1914 en het voorjaar van 1915 overwogen de Italiaanse regeringsleiders hoe hun land het grootste voordeel kon halen uit deelname aan de oorlog. Italië werd door beide strijdende partijen verleid om zich bij hen aan te sluiten.

Tenslotte werd gekozen voor de zijde van de geallieerden, want deze beloofden Italië zijn nationale droom te vervullen: een vergroting van haar grondgebied in het noordoosten met Trentino, Zuid-Tirol en Triëst, die tot Oostenrijk-Hongarije behoorden. Bovendien beloofden de geallieerden de Italianen delen van Dalmatië en eilanden langs de Adriatische kust. In april 1915 werd het Verdrag van Londen ondertekend waarin deze deal gesloten werd.

Een maand later, op 23 mei 1915, verklaarde Italië de oorlog aan Oostenrijk-Hongarije. Na Gallipoli werd er een nieuw front geopend. Dit strekte zich uit over een lengte van zeshonderd kilometer en liep door de Dolomieten, Karnische Alpen en Julische Alpen. Daarmee werd dit de hoogstgelegen frontlinie van de Eerste Wereldoorlog.

Italië was absoluut niet voorbereid op een grootschalige oorlog. Er werden in het voorjaar van 1915 weliswaar 1,2 miljoen soldaten gemobiliseerd, maar er was uitrusting voor niet meer dan 732.000 manschappen. Na de oorlogsverklaring rukte het Italiaanse leger onmiddellijk op naar Zuid-Tirol en de Isonzo rivier, waar ze op de hardnekkige tegenstand van de Oostenrijks-Hongaarse troepen stuitten. De rotsen en de sneeuw maakten het terrein verraderlijk. Na een paar snelle Italiaanse successen, kwam er een patstelling.

De strijd zou in de loop van 1916 en 1917 aan beide kanten tot zware verliezen leiden en net als aan het westfront zou de frontlinie ook hier nauwelijks verschuiven. Eind oktober 1917 kwam er tenslotte een Duitse interventie. In de Slag van Caporetto (ook bekend als de Twaalfde Slag aan de Isonzo) verloren de Italianen 300.000 manschappen (90 procent werd krijgsgevangenen gemaakt) en werd het Italiaanse leger gedwongen zich terug te trekken. De 25-jarige Erwin Rommel werd na deze overwinning tot kapitein bevorderd en onderscheiden met het Pour le Mérite. In Rome zou de nederlaag aan de Isonzo leidden tot een regeringscrisis.

Ondanks de hopeloze strijd had Italië bij het verwezenlijken van de nationale droom toch op het juiste paard gewed. Na de Eerste Wereldoorlog verkreeg het uiteindelijk het felbegeerde Zuid-Tirol en Triëst van het uiteengevallen Habsburgse Rijk. Maar het offer was groot. De oorlog kostte ruim een half miljoen Italianen het leven en nog eens anderhalf miljoen raakte gewond of werd krijgsgevangen gemaakt.

Italy declares war on austria hungary [ history.com ]

Afgelopen weekend bezochten Michaela en ik voor de vijfde maal Brussel. Ditmaal niet voor de Art Nouveau maar voor een stadswandeling langs architectuur van de 20e eeuw.

onze Art Nouveau wandelingen “doorheen Brussel”
Sint Gilles en Vorst (3 april 2009)
Louizawijk en vijvers van Elsene (25 juli 2009)
Schaarbeek (16 mei 2013)
Squareswijk en Jubelpark (31 maart 2014)

We begonnen vrijdagmiddag in Sint Gilles met het gemeentehuis (1900-1904), dat geheel in neorenaissance stijl gebouwd is, en eindigden zaterdag bij het postmoderne gebouwencomplex van de Leopoldruimte (1987-1995). Een groter contrast in de bouwkunst is nauwelijks denkbaar. De twintigste eeuw is dan ook een eeuw van grote contrasten, die weerspiegeld worden in de bouwkunst.

Het verschil tussen het gemeentehuis en het gebouwencomplex van de Leopoldruimte is niet alleen het verschil tussen historisme en postmodernisme, maar ook het verschil tussen het oude en nieuwe Europa. Het Avondland was in de twintigste eeuw bijna ten onder gegaan, maar herrees na 1945 door het Marshallplan en de EGKS. Zo ontstond er een nieuw Europa dat zich ervan verzekerd had dat economische samenwerking het tegengif moest zijn voor nationalisme.

De architectuur die net als andere kunstvormen een uitdrukking van de geschiedenis is, weerspiegelt de omslag van nationalisme naar internationale samenwerking. Misschien is de bouwkunst meer als andere kunstvormen ook de uitdrukking van een politiek programma. De overheid zal in grote bouwprojecten altijd proberen iets van haar visie uit te dragen, of het nu om prestigeobjecten gaat of overheidsgebouwen die de band met de burger moeten versterken.

Zo heeft het stadsdeel Schaarbeek, net als Sint Gilles, een eigen gemeentehuis met een omringende markt, die helemaal is opgetrokken in historische stijlen. Aan het einde van de negentiende eeuw tot aan de Eerste Wereldoorlog, wilde de overheid de relatie met het nationale verleden versterken. Burgerzin werd gekoppeld aan historisch besef. De Belg, en de Brusselaar in het bijzonder, mocht terugkijken op een roemrijk verleden, dat door het historisme werd doorgetrokken naar het heden.

Het historisme in de bouwkunst was dus gekoppeld aan collectief zelfbewustzijn. Vaak waren grote bouwprojecten, zoals het Paleis van Justitie in Brussel, niet alleen een architecturaal manifest maar ook de uitdrukking van een politiek programma. Na de oorlog veranderde er aan de buitenkant veel, maar aan de binnenkant weinig. Dat werd mij duidelijk bewust toen we het reusachtige complex van de Leopoldruimte betraden waar het Europees Parlement een tweede vestiging heeft.

De Leopoldruimte is gebouwd tussen 1987 en 1995, maar in 2008 vond nog een uitbreiding plaats. Het is in postmoderne stijl gebouwd. Michaela merkte op dat de stijl herinnert aan art deco. Natuurlijk blijven het allemaal labels. Postmoderne architectuur is goed vergelijkbaar met het eclecticisme uit de tweede helft van de negentiende eeuw waarin architecten teruggrepen naar stijlen uit het verleden. Maar het postmodernisme heeft een nóg groter bereik omdat het historisme combineert met modernisme.

Aan de binnenkant is er eigenlijk weinig veranderd. Natuurlijk zijn ook de gebouwen van de Europese Unie de uitdrukking van een politieke visie, net als de paleisachtige gebouwen uit de tijd van het nationalisme dat waren. De vormentaal is veranderd. In de historische bouwkunst werd net als op de timpaan van een romaanse of gotische kerk nog een verhaal verteld. De nationale helden uit het verleden kregen hun plekje aan de gevel. Maar de EU gebruikt abstracte symbolen omdat nationalisme niet te verenigen is met de geest van het nieuwe Europa. We zien op de Eurobiljetten dan ook geen historische personen meer, maar architectuur: bruggen en ramen, als symbolen van verbinding en openheid.

Als je goed kijkt, tref je dergelijke symbolen ook aan in het complex van de Leopoldruimte. Er is veel glas, dat staat voor de transparantie van Europa. Ook zijn er veel traversen die gebouwen met elkaar verbinden. Nationale helden hebben plaatsgemaakt voor abstractie.

Maar dan, heel onverwacht, grijpt ons toch nog de heroïek en bombast van de negentiende eeuw naar de strot, in de vorm van een beeld bij de ingang van het Paul-Henri Spaakgebouw. Een vrouwenfiguur die Europa moet verbeelden, rijst op uit een draaikolk en houdt een € omhoog als een overwinningsteken. De boodschap van het beeld lijkt duidelijk: het kruis van het oude Europa is vervangen door “de verlossende en overwinning schenkende Euro” van het nieuwe Europa.