Arte is samen met Canvas en de BBC een van de weinige zenders die nog klassieke films van vóór 1970 uitzendt. Op zondagmiddag zendt Canvas vaak een klassieker in zwart-wit uit en Arte laat af en toe op een dinsdagnacht een stummfilm zien. Afgelopen dinsdagnacht nam ik The Silent Enemy op. Deze film is veel minder bekend dan de vergelijkbare film Nanook of the North uit 1922. The Silent Enemy verscheen in 1930, een ongelukkig moment want het grote publiek keerde de stille film massaal de rug toe. De geluidsfilm was inmiddels doorgebroken en films zonder geluidsspoor waren stomme films geworden. De Talkie bleek in 1930 de grote vijand van The Silent Enemy.

Net als Tabu: a story from the South seas (1931) van F. Murnau is The Silent Enemy een kruising tussen een speelfilm en een etnografische film. Het is een echte indianenfilm waar niet één blanke acteur in meespeelt. Het verhaal speelt zich namelijk af in het pre-Columbiaanse Canada. We hebben nog wel eens de neiging om de Noord-Amerikaanse indianen en hun cultuur te idealiseren. Met de komst van de Europeanen zouden ze uit het aardse paradijs gejaagd zijn. Maar deze film laat zien dat het pre-Columbiaanse Amerika alles behalve een paradijs was. De strijd om het bestaan was bikkelhard. De nomadische volkeren die leefden van de jacht hadden één gemeenschappelijke vijand. Honger.

Verdeeldheid binnen de stam moest door het opperhoofd worden bezworen. De medicijnman (of sjamaan) had veel macht binnen de stam omdat de jachtgronden, die de koers van de stam bepaalden, meestal in een visioen aan hem werden geopenbaard. In het verhaal van The Silent Enemy gaat het over een machtsstrijd tussen de medicijnman Dagwan en het opperhoofd Baluk. Je kunt hier het westerse conflict tussen Kerk en Staat in zien. Als één verliest, moet hij geofferd worden. Er wordt een brandstapel opgericht voor de zondebok. The Silent Enemy geeft een indrukwekkend inkijkje in het rauwe leven van de Ojibways, een natuurvolk dat beslist niet uit nobele wilden bestond. Met hun brandstapels kenden ze dezelfde wreedheid als de Jezuïeten die als etnografen avant la lettre hun leven optekenden.

“Dieser Film hier ist die Geschichte meiner Leute. Ich spreche für sie, weil ich eure Sprache spreche. Im Anfang gab uns der Große Geist dieses Land. Unser war das Jagdwild. Wir waren glücklich, wenn es reichlich Wild gab. In Jahren der Hungersnot litten wir. Bald werden wir verschwunden sein. Eure Zivilisation wird uns vernichtet haben. Aber durch euren Zauber werden wir ewig leben. Dank diesen weißen Männern! Sie haben uns geholfen, den Film zu machen. Sie sind in unseren Wald gekommen. Sie haben unsere Not mit uns geteilt. Sie haben unseren Alten an den Lagerfeuern zugehört. Wir haben ihnen die Geschichten erzählt wie unsere Großväter sie uns überliefert haben. Deswegen ist dieser Film Wirklichkeit.” (proloog van Chief Yellow Robe)

The Silent Enemy (arte.tv/de/)

De avonturenfilms van Indiana Jones zijn een hommage aan de klassieke avonturenfilm uit Hollywood. Steven Spielberg en George Lucas lieten zich beïnvloeden door films als King Solomon’s Mines (1950) en The Naked Jungle (1954). Zondag keek ik naar The Treasure of the Sierra Madre (1948). Deze film heeft een hoog Indiana Jones-gehalte, maar eigenlijk kun je beter zeggen dat er in Indiana Jones een hoog Treasure of the Sierra Madre-gehalte zit. De bombastische muziek van Max Steiner maakt de avontuurlijke sfeer compleet.

De hoofdrol wordt gespeeld door Humphrey Bogart. Regisseur John Huston maakte in 1941 al een andere klassieker met hem. In The Maltese Falcon speelde Bogie de privédetective Sam Spade, een rol die hem op het lijf geschreven was. Een jaar later prolongeerde hij als Rick Blain in Casablanca (1942) zijn karakter als de cynische looner met weinig woorden. En in The Big Sleep (1947) was hij opnieuw een hardboiled detective, ditmaal Philip Marlowe.

Maar in 1948 werd hij door de regisseur van The Maltese Falcon in een totaal andere rol neergezet. In The Treasure of the Sierra Madre speelt hij Fred C. Dobbs, een stoffige goudzoeker die in de ban raakt van hebzucht, achterdocht en paranoia. Het is een avonturenfilm met een psychologisch accent en relatief weinig actie. Maar de karakters van de drie goudzoekers Dobbs, Curtin en Howard worden uitgediept en dat is zeldzaam in avonturenfilms.

The Treasure of the Sierra Madre [ imdb.com ]

Na documentaires over de Franse diva’s Brigitte Bardot, Catherine Deneuve en Isabelle Huppert zond Avro’s Close Up een documentaire uit over de Italiaanse filmdiva Claudia Cardinale. CC was eind jaren vijftig het Italiaanse antwoord op BB en samen met Sophia Loren en Gina Lollobrigida en in mindere mate Virna Lisi een van de belangrijkste Italiaanse exportproducten in de jaren zestig. Bij het grote publiek is ze vooral bekend door haar rol in Once Upon a Time in the West. Maar in 1968, toen deze film gedraaid werd, was CC allang een wereldster.

In de documentaire komen behalve Claudia Cardinale zelf een aantal regisseurs die met haar gewerkt hebben aan het woord en een paar filmjournalisten. Twee grote Italiaanse regisseurs ontbreken omdat ze niet meer leven: Federico Fellini (1920–1993) en Luchino Visconti (1906–1976). La Cardinale werkte met beiden en dat was voor haar een wereld van verschil. In Otto e mezzo (1963) van Fellini kon ze gewoon zichzelf zijn.

In Il Gattopardo uit dat zelfde jaar van Visconti was alles juist strak geregisseerd. De rol als Angelica Sedara maakte haar wereldberoemd. De zeventigjarige actrice vertelt in de documentaire dat ze nog steeds overal ter wereld herinnerd wordt als Angelica. De Italiaanse meester die 32 jaar ouder was dan de in 1938 geboren Cardinale is voor haar nog altijd een vaderfiguur. “Er gaat geen film voorbij zonder dat ik aan Luchino denk”, bekent ze.

Helaas heb ik nog niet veel films met Claudia Cardinale gezien. Dit jaar zag ik voor het eerst Il Gattopardo waarin ze samen met Alain Delon en Burt Lancaster speelt. Ik zou graag nog een aantal Italiaanse films uit de eerste helft van de jaren zestig willen zien, maar die worden tegenwoordig zelden uitgezonden. La ragazza con la valigia (1961) van Valerio Zurlini staat op dit moment even op YouTube. In de documentaire waren ook fragmenten te zien uit de La ragazza di Bube (1963) van Luigi Comencini, Gli indifferenti (1964) van Francesco Maselli en Vaghe stelle dell’Orsa (1965) van Luchino Visconti.

Claudia Cardinale werd een ster in een geweldige tijd. De Italiaanse film was in de eerste helft van de jaren zestig een baken in de wereld en ze mocht werken met de grootste regisseurs. Francesco Maselli benaderde haar treffend. Haar kracht is volgens hem een mengeling van diepe pathos en geheim geluk. Aan de ene kant staat ze helemaal open naar het leven en aan de andere kant is ze vol van verdriet. Het is een heel andere omschrijving dan de oneliner van David Niven tijdens haar Amerikaanse debuut met Rock Hudson in Blindfold (1965): „Claudia Cardinale is, after spaghetti, Italy’s happiest invention.„

Claudia Cardinale [ imdb.com ]