Nadat ik The Age of Innocence drie of vier keer gezien heb, is het eerste dat mij opvalt tijdens het lezen van de roman, dat het filmscript vaak letterlijk de woorden van Edith Wharton heeft overgenomen. Martin Scorsese en Jay Cocks die samen het scenario schreven, hebben de sublieme stijl van Wharton in de film zoveel mogelijk overeind proberen te houden. Niet alleen in dialogen maar ook in de fraaie beschrijvingen van interieurs, rijke families en etiquette. De voice over laat de roman hier en daar letterlijk door de film heen schemeren.

Ook visueel wordt het boek nauwgezet gevolgd. Het verhaal speelt zich voornamelijk af in de Victoriaanse interieurs van de beau monde in New York, maar we zien een enkele keer ook straatbeelden. In historische films, waarin het verleden tot leven geroepen moet worden, stelt het straatbeeld de production designer meestal voor technische problemen. Tot het einde van de vorige eeuw werden historische stadsbeelden vaak met matte painting afgedekt en ingevuld. Sinds 25 jaar wordt bijna alles opgelost met digitale animatie. Voor The Age of Innocence maakte art director Dante Ferretti vooral gebruik van matte painting. Persoonlijk zie ik dat liever als Computer Generated Imagery, die het over het totaal een zweem van onechtheid achterlaat.

Op movie-locations.com zien we een overzicht van locaties uit The Age of Innocence. De film begint in de opera, de natuurlijke biotoop waar de upperclass zichzelf met toneelkijkers in de gaten hield. Scorsese en zijn art director Ferretti weken uit naar Philadelphia om te filmen in de Academy of Music die gebouwd werd tussen 1855-1857 en dus uitstekend de Academy of Music in New York die in 1926 werd afgebroken, kan vervangen.

Een andere locatie in New York die niet meer bestaat, is het mansion van Mrs. Mingott op de hoek van Fifth Avenue en de 57th street. In werkelijkheid stond hier vroeger een rij huizen van Mrs. Jones, een tante van Edith Wharton. Ook deze werden in de jaren twintig afgebroken voor hoogbouw. Voor deze locatie liet Ferretti door een production designer een matte painting schilderen, waarbij hij de beschrijving uit het boek volgde. In 1869 toen Wharton’s tante hier haar mansion liet bouwen, was Fifth Avenue boven de 40th street nog een modderige weg die over een braakliggend deel van Manhattan liep.

Een derde locatie is het historische Van Alen House uit 1731 die in de film moet staan voor Skuytercliff, een buitenhuis aan de Hudson van de Van Luydens. Niet alleen de familie Van Luyden maar ook het Van Alen House benadrukken de Nederlandse wortels van de happy few in New York in de 1870′s. Wharton schrijft dat de Van Luydens directe afstammelingen waren van de eerste gouverneur van Manhattan (Nieuw-Amsterdam) en dat was Cornelius Jacobsz May.

Martin Scorsese werkte veel samen met art director Dante Ferretti. Tweemaal werd deze genomineerd voor een oscar voor de art direction voor een Scorsese film (The Age of Innocence, 1994 en The Gangs of New York, 2003) en tweemaal wist hij zijn nominatie ook te verzilveren (The Aviator, 2005 en Hugo, 2012). Ferretti is niet half zo bekend als Scorsese terwijl deze laatste zeker half zoveel te danken heeft aan zijn vaste art director.

Hoofdpersoon Newland Archer is een jonge advocaat met een passie voor schilderkunst. Dit laatste gegeven weten Scorsese en Ferretti uit te buiten, door Newland Archer met de blik van een connaisseur over de schilderijen te laten gaan. De camera neemt het daarna van hem over en voor het oog van de camera passeren schilderijen van William-Adolphe Bouguereau, Alexandre Cabanel en Jean Baptiste Isabey die in de roman genoemd worden.

Ook laat ze ons weten dat haar hoofdpersoon helemaal op de hoogte is van de kunsthistorische literatuur van zijn tijd. Zo heeft hij The Renaissance van Walter Pater uit 1873 en Renaissance in Italy uit 1875 van John Addington Symonds gelezen en is hij thuis in de esthetische geschriften van John Ruskin, Vernon Lee en Philip Gilbert Hamerton.

Boek & film [1] : Schaduw over Berlijn van Volker Kutscher

Dertien jaar geleden zag ik voor het eerst het meesterlijke kostuumdrama The Age of Innocence van Martin Scorcese. De film was toen dertien jaar oud. Weer dertien jaar later kijk ik de film voor een derde of vierde keer en bezwijk opnieuw voor Edith Wharton‘s beroemde zedenschets uit 1920 van de New Yorkse elite in de Gilded Age. Ik kijk overigens al een paar jaar uit naar de tv-serie The Gilded Age die waarschijnlijk dit najaar door HBO uitgezonden gaat worden. Dit langverwachte period piece is geschreven door Julian Fellowes, de bedenker en scenarist van Downtown Abbey.

De zogenaamde Gilded Age (1870′s tot 1893) was de periode na de Amerikaanse Burgeroorlog waarin de Verenigde Staten zich onder leiding van de Noordelijke Staten opwerkten tot supermacht. De Verenigde Staten werden door hun uitgestrektheid het land van de onbegrensde mogelijkheden. Het Noord-Oosten industrialiseerde razendsnel in een periode die we de Tweede Industriële Revolutie (1870-1910) zijn gaan noemen. Door de ontwikkeling van het spoorwegennet, scheepsbouw en nieuwe bouwtechnieken kwam er een enorme vraag naar ijzer en staal. De zware industrie werd de motor van de Amerikaanse economie en op Wallstreet ontwikkelde zich het nieuwe financiële hart van de wereld.

Het was de periode van de beroemde Amerikaanse tycoons zoals William Kissam Vanderbilt (1849-1920), Andrew Carnegie (1835-1919), J.P. Morgan (1837-1913), William Rockefeller (1841-1920) en Henry Clay Frick (1849-1919). De Amerikaanse miljardairs van de Gilded Age deden hetzelfde als de aristocraten van het oude Europa: ze lieten hun rijkdom zien en bouwden paleizen die ze volpropten met kunst.

De Amerikaanse magnaat werd exemplarisch voor de nieuwe rijke: hij imiteerde het oude Europa en het eigene dat hij eraan toevoegde, was het principe big is beautiful. Dit wordt bijvoorbeeld prachtig op de hak genomen in Citizen Kane met Kane’s landgoed Xanadu. Alles eraan is groot: in de enorme haard met indrukwekkende schouw kan een kleine vrachtauto parkeren. De kamers zijn er zo groot, dat je je er verloren in voelt.

Het is deze haast lachwekkende exorbitante rijkdom die Scorcese in zijn verfilming van The Age of Innocence uit 1993 ons tot in de kleinste details laat zien. Dat doet hij op een effectieve manier: de vrouwelijke voice over leest beschrijvingen van Edith Wharton voor als de camera de weelderige interieurs aftast. De muren van de salons zijn van onder tot boven zijn volgehangen met schilderijen. Bij voice over die een zin uit de roman uitspreekt “Dining with the van der Luydens was at best no light matter, and dining there with a Duke who was their cousin was almost a religious solemnity.” zien we hoe de hand van een bediende met een witte handschoen een moot zalm opdient alsof het een kerkelijk ritueel betreft.

Wharton‘s roman is het tragische verhaal van Newland Archer, een jonge advocaat uit een rijke familie in New York. Hij hoort bij de happy few, maar dat betekent dat hij ook gevangen zit in hun systeem. De Amerikaanse upper class is een kopie van de upper class uit Europa maar in New York knelt het korset waarschijnlijk nog meer dan in Londen. Dat heeft onder anderen te maken met een puriteinse moraal die vaak Hollands aandoet. Dit calvinistische karakter van de upper class in New York wordt gerepresenteerd door de schatrijke New Yorkse familie Van der Luyden, waarmee Wharton verwijst naar de Vanderbilts.

De superrijken in Amerika mochten zwelgen in hun rijkdom maar moesten zich wel houden aan strenge regels die de moraal van de upper class voorschreef. De vrijgevochten gravin Olenska gaat hier haaks op in. Ze beweegt zich vrij door het bekrompen milieu van de New Yorkse elite. Als geboren Amerikaanse gelooft ze in de vrijheid en aanvankelijk meent ze dit te kunnen delen met haar landgenoten. Ze gaat ervan uit dat men in New York moderner denkt dan in Londen en verwacht steun in haar beslissing om te scheiden van haar man, graaf Olenska, die ergens in Europa een liederlijk leven leidt. Maar voor de upper class in New York in de 1870′s is het een absolute no go wanneer een vrouw uit eigen beweging wil scheiden. Haar eigen familie is weliswaar liberaal, maar blijkt toch gevangen in het web van rijke Amerikaanse families die haar gedrag absoluut afkeuren.

Haar nichtje May Welland is verloofd met Newland Archer. Ze is een van de weinigen die nog niet ziet hoe verdorven de wereld is waarin zij leeft en niet merkt dat ze in een gouden kooi leeft. Newland zou het liefst willen ontsnappen, maar zit te veel verkleefd in het sociale netwerk. De tegenwerkende krachten zijn te sterk.

Bernardo Bertolucci baseerde de hoofdfiguren uit Prima della rivoluzzione (1964) op de romanpersonages Fabrizio en Gina uit De kartuize van Parma van Stendhal. Maar qua thematiek lijkt zijn film sterk op The Age of Innocence: Jongeman probeert tevergeefs te ontsnappen uit zijn ouderlijke milieu.