Categorie archief: Duitsland

Goethe & Co [ 2 ]

Goethe en zijn tijdgenoten: Adam Friedrich Oeser (1717-1799)

In zijn autobiografie Dichtung und Wahrheit schrijft Goethe in de eerste twee delen (Boek I-X) over zijn jonge jaren in Frankfurt, Leipzig en Straatsburg, de jaren zestig van de achttiende eeuw. Daarin passeren een aantal beroemde tijdgenoten de revue. In Goethe. Kunstwerk van het leven weeft Rüdiger Safranski door zijn biografie verschillende minibiografieën van tijdgenoten die invloed hadden op Goethe, zoals Adam Friedrich Oeser

In het tweede hoofdstuk van Goethe. Kunstwerk van het leven schrijft Rüdiger Safranski hoe de zestienjarige Goethe in de herfst van 1765 in Leipzig aankomt om er te gaan studeren. In 1768 gaat hij naast zijn studie teken- en schilderonderwijs volgen bij Adam Friedrich Oeser, een schilder uit Dresden die in 1759 was aangesteld als eerste directeur van de Leipziger Zeichenakademie.

Adam Friedrich Oeser
Adam Friedrich Oeser (1717-1799)

Oeser maakt Goethe enthousiast voor een ongekunstelde manier van schilderen en stuurt hem naar Dresden om de Gemäldegalerie Alte Meister te gaan bekijken. Het zijn de Hollandse schilders van de zeventiende eeuw die de grootste indruk op de jonge Goethe maakten: “Meine Verwunderung überstieg jeden Begriff!”

Na de Zevenjarige Oorlog (1757-1763) gaat de zoetige, gekunstelde rococo langzaam plaatsmaken voor een meer realistische manier van schilderen. Dat is goed te zien in het onderstaande groepsportret uit 1766 dat Oeser van zijn kinderen schilderde. Goethe was overigens ook bevriend met zijn dochter Friederike Elisabeth (1748–1829).

Adam Friedrich Oeser
de vier kinderen van Adam Friedrich Oeser
Adam Friedrich Oeser wirkte ab 1759 in Leipzig. Am 6. Februar 1764 wurde er erster Direktor der neu gegründeten Leipziger Zeichenakademie; dieses Amt führte er bis zu seinem Tode aus. Am 13. Februar 1764 wurde er zum kurfürstlich-sächsischen Hofmaler ernannt und im selben Jahr Ehrenmitglied der Leipziger Ökonomischen Societät. Von 1765 bis 1768 zählte zu Oesers Schülern der Student Johann Wolfgang Goethe, für den der freundschaftliche Verkehr mit dem Lehrer und dessen Familie prägend werden sollte Goethe schloss mit Oesers Tochter Friederike Elisabeth (1748–1829) 1765 eine Freundschaft, die sich auch nach seinen Leipziger Jahren noch eine Weile im Briefwechsel erhielt. Oeser blieb auch selbst mit Goethe bis zu dessen Aufbruch nach Straßburg durch Briefe in Kontakt.
 
Bron:de.wikipedia.org

Adam Friedrich Oeser [ goethezeitportal.de ]

Goethe & Co [ 1 ]

Goethe en zijn tijdgenoten: Johann Joachim Winckelmann (1717-1768)

In zijn autobiografie Dichtung und Wahrheit schrijft Goethe in de eerste twee delen (Boek I-X) over zijn jonge jaren in Frankfurt, Leipzig en Straatsburg, de jaren zestig van de achttiende eeuw. Daarin passeren een aantal beroemde tijdgenoten de revue. In Goethe. Kunstwerk van het leven weeft Rüdiger Safranski door zijn biografie verschillende minibiografieën van tijdgenoten die invloed hadden op Goethe, zoals Johann Joachim Winckelmann

Tussen 1765 en 1768 studeerde de jonge Goethe in Leipzig. Via Adam Friedrich Oeser, een schilder bij wie hij lessen volgde aan de kunstacademie in Leipzig, leerde hij het werk kennen van Johann Winckelmann. Zijn leraar kende Winckelmann persoonlijk. Zij waren even oud, hadden elkaar destijds in Dresden leren kennen en waren beiden geïnteresseerd in de antieken. Winckelmann was de theoreticus en werd in 1756 op slag beroemd met zijn Gedanken über die Nachahmung der griechischen Werke in der Malerey und Bildhauerkunst.

De 18-jarige Goethe kwam in de gelegenheid om de beroemde Winckelmann via zijn leraar te ontmoeten. In de zomer van 1768 werd zijn terugkeer uit Italië verwacht en zou hij in Leipzig bij zijn oude vriend Oeser te gast zijn. De schok was groot toen hen het verschrikkelijke nieuws bereikte dat Winckelmann onderweg in Triëst vermoord was.

Wie ein Donnerschlag
bei klarem Himmel
fiel die Nachricht
von Winckelmanns Tode
zwischen uns nieder.

Dichtung und Wahrheit, Buch VIII

Goethe zou Winckelmann dus nooit ontmoeten. De invloed van Winckelmann was groot, in het bijzonder op het neoclassicisme. In 1805 bezorgde Goethe een uitgave van Winckelmann‘s brieven onder de titel Winckelmann und sein Jahrhundert. In Dichtung und Wahrheit (Boek VIII uit 1812) schrijft Goethe:

Winckelmann genoß einer solchen allgemeinen, unangetasteten Verehrung, und man weiß, wie empfindlich er war gegen irgend etwas Öffentliches, das seiner wohl gefühlten Würde nicht gemäß schien. Alle Zeitschriften stimmten zu seinem Ruhme überein, die besseren Reisenden kamen belehrt und entzückt von ihm zurück, und die neuen Ansichten, die er gab, verbreiteten sich über Wissenschaft und Leben.
 
Bron: zeno.org
Johann Joachim Winckelmann
Johann Joachim Winckelmann (1717-1768)
Anton Raphael Mengs schilderde meerdere portretten van zijn vriend Winckelmann, hier als een gevierd kunsttheoreticus.
Winckelmann heeft veel invloed gehad en hij heeft ons dan ook zijn ‘grondige, rationele en systematische chronologisch opgezette aanpak van de antieke kunstgeschiedenis’ nagelaten. Hij dacht dat de geschiedenis een proces was wat bestond uit opgang en neergang. Zijn visie op kunst kwam hiermee overeen. Ook in de kunst kon je namelijk opgang en neergang herkennen. Winckelmann vond dat er na de Griekse beschaving alleen nog maar verval was geweest.
 
Bron: nl.wikipedia.org
Leo von Klenze
de Duitse architect Leo von Klenze (1784-1864) bouwde in het eerste kwart van de 19e eeuw München om tot het “Athene aan de Isar.” Op een foto van Franz Hanfstaengl, genomen rond 1860, wijst Von Klenze via een brokstuk op de Griekse beschaving die Winckelmann boven de Romeinse beschaving had gesteld. De Duitsers voelden zich, mede door Winckelmann’s theorieën, de culturele erfgenamen van de Grieken.

Johann Joachim Winckelmann [ de.wikipedia.org ]
Winckelmann und sein Jahrhundert [ digi.ub.uni-heidelberg.de ]

filisters en barbaren

Alessandro Baricco over de Barbaren
en Goethe and the Velociferic Tendencies of the Modern Age

Gisteren schreef ik iets over mijn eerste kennismaking met Faust op de middelbare school. Goethe was voor ons in 1980 verplichte kost. Veel liever lazen we boeken van Jan Wolkers zoals de generatie na ons liever Ronald Giphart en Dimitri Verhulst leest dan klassiekers uit andere tijden. Er waren (en er zijn) gelukkig nog steeds wel leraren die Mutatuli, Goethe of Shakespeare bij jongeren spannend weten te maken. Het huizenhoge vooroordeel wegnemen dat oude literatuur of poëzie saai zou zijn, is echter geen sinecure.

De tegenstelling tussen de jongeren die aangetrokken worden door snelheid en rauwe taal en de leraren is de afgelopen vijftig jaar tijdens de literatuurles steeds kleiner geworden. Dat komt vooral omdat de leraren van nu degenen zijn die zélf veel liever Wolkers of Giphart lazen in plaats van Hildebrand of Multatuli. Ze begrijpen dus waarom de leerlingen bijna allemaal Dimitri Verhulst willen lezen. Leerlingen én leraren zitten daardoor steeds meer opgesloten in hun eigen tijd, terwijl de literatuur (en kunst) uit het verleden juist de gelegenheid biedt om onze eigen tijd te relativeren.

Allessandro BariccoAlessandro Baricco signaleert in Barbaren dat we door de invloed van de massamedia en het internet in het bijzonder steeds oppervlakkiger zijn geworden. We scheren met onze aandacht alleen nog over de toppen en zijn daarbij gericht op het spectaculaire. Door de snelheid en overvloed van informatie die op ons afkomt, is de aandacht versnipperd geraakt en de spanningsboog aanzienlijk ingekort.

Dit is overigens geen fenomeen uit de late 20e en begin 21e eeuw. Aan het einde van zijn leven, merkte Goethe al op, hoe zijn wereld steeds sneller aangedreven werd door de techniek, in het nadeel van het sublieme en de diepgang en in het voordeel van het middelmatige. In een brief aan Carl Friedrich Zelter (1758-1832) schreef Goethe op 6 juni 1825:

Goethe Zelter Briefwechsel“Reichtum und Schnelligkeit ist, was die Welt bewundert und wonach jeder strebt, Eisenbahnen, Schnellposten, Dampfschiffe und alle mögliche Fazilitäten der Kommunikation sind es, worauf die gebildete Welt ausgeht, sich zu überbieten, zu überbilden und dadurch in der Mittelmäßigkeit zu verharren.”

Jongelui worden veel te vroeg geprikkeld en dan in de maalstroom van de tijd meegesleurd. Rijkdom en snelheid is wat de wereld bewondert en waar iedereen naar streeft. Treinen, exprespost, stoomboten en alle mogelijke faciliteiten om te communiceren, dat is waar men in de beschaafde wereld het hardst achteraanholt, zichzelf voorbijholt en daardoor in middelmatigheid blijft steken.
 
Goethe in een brief aan zijn vriend Zelter

Goethe noemde de geest van zijn tijd (lees: de jaren twintig van de 19e eeuw) “velociferisch”. Hij zag de snelheid als een uitdrukking van het demonische, datgene wat de mens wegdrijft bij zichzelf en zijn verlangen naar het hogere. Na 1830 zou het idealisme drooggelegd worden en raakte de zogenaamde filister in opkomst. Dat was een realist, een mens die dacht in termen van nuttigheid. De huidige homo economicus of consument stamt hier direct vanaf. Deze ontwikkeling was voor Goethe een gruwel. Een halve eeuw na hem, toen de wereld inmiddels volledige door wetenschap, techniek en economie beheerst werd en modern geworden was, volgde Nietzsche met zijn tirades tegen de beschavingsfilister.

Goethe noemde de geest van zijn tijd “velociferisch”. Hij zag de snelheid als een uitdrukking van het demonische, datgene wat de mens wegdrijft bij zichzelf en zijn verlangen naar het hogere.

Het cultuurpessimisme van de late Goethe en van Nietzsche heeft in sociale zin vaak een vernietigend effect op degene die dit pessimisme uit. Je bent bij voorbaat al een ouwe brompot die schampert over de jeugd van tegenwoordig en daarbij beweert dat vroeger alles beter was. De houding van Baricco tegen het verdwijnen van de hoogte en de diepte van ons bestaan lijkt slimmer: spreek ironisch over “de barbaren”, verbindt daar vooral geen oordeel aan, maar omschrijf de immense vervlakking eufemistisch als “een overgang naar een nieuw collectief bewustzijn.”

Goethe and the Velociferic Tendencies of the Modern Age [ goethetc.blogspot.nl ]