Na elke vernietigende klap komen de Duitsers er met elkaar in vijftien jaar weer bovenop. Het gebeurde na de Eerste Wereldoorlog in de dertiger jaren met het Wirtschaftswunder van Hitler en opnieuw na de Tweede Wereldoorlog met het Wirtschaftswunder van Adenauer in de vijftiger jaren. En nu is er dan Wirtschaftswunder 3.0. Twintig jaar na een miljardenverslindende Duitse eenwording en vier jaar na de kredietcrisis blijkt Duitsland weer de sterkste economie van Europa. Hebben we eigenlijk wel te maken met een wonder of is het gewoon een wetmatigheid? Zolang het protestantse arbeidsethos en de Gründlichkeit in de Duitse Volksgeist verankerd liggen, blijven de Duitsers een verbazingwekkend herstellend vermogen houden.

In de serie Civilization liet Niall Ferguson zien hoe de Duitse socioloog Max Weber aan het begin van de vorige eeuw op zoek was naar het geheim van het kapitalisme. In de Verenigde Staten ontdekte hij dat het protestantse arbeidsethos de drijvende kracht achter het kapitalisme is.

In zijn beroemde boek Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus beschrijft Max Weber deze ontdekking. De Reformatie begon in de zestiende eeuw niet voor niets in Duitsland. Het protestantisme verving de traditionele christelijke ascese met werk. Een beroep was een roeping om God te dienen. Hard werken en spaarzaamheid hoorden daarbij. Het Westen werd aan het werk gezet en het verdiende kapitaal werd geïnvesteerd in nog meer werk.

Made in Germany [ tegenlicht.vpro.nl ]
Askese und kapitalistischer Geist [ zeno.org ]

Dit jaar werd de Duitse stummfilm Die Weber van Friedrich Zelnik uit 1927 gerestaureerd en ‘s nachts uitgezonden op Arte. Ik maakte een opname en bekeek de film een paar keer. In artistiek en historisch opzicht blijft het een boeiende film voor mij. Het verhaal is gebaseerd op een historische gebeurtenis uit 1844 onder de straatarme wevers in Silezië. Wanneer de fabrikant Zwanziger (in de film: Dreissiger) de lonen halveert omdat de weefmachines goedkoper produceren dan de handwerklieden, komen de wevers in opstand. In 1892 schreef Gerhart Hauptmann (Nobelprijs voor literatuur in 1912) een toneelstuk over deze dramatische gebeurtenis. Het is een naturalistisch drama, vergelijkbaar met Op hoop van zegen van Herman Heijermans. Op concrete en dus schrijnende wijze laat het de uitbuiting en de klassenstrijd zien waaruit in de negentiende eeuw het communisme en socialisme zijn voortgekomen.

Hauptmann heeft van zijn toneelstuk geen politiek pamflet gemaakt. Hij brengt Die Weber niet eenzijdig naar voren als een homogene groep misérables die het recht in eigen hand neemt. Onder de opstandige wevers plaatst hij de bejaarde wever Hilse en zijn vrouw. Deze hebben hun lot aanvaard, vinden steun in het geloof en bereiden zich voor op een beter leven in het hiernamaals. Omdat de oude Hilse de Franse Revolutie nog heeft meegemaakt, gelooft hij niet meer dat opstand en revolutie de juiste weg zijn. Als de wevers hem vragen zich bij hen aan te sluiten, weigert hij omdat hij alleen in het Hemelse Gericht gelooft en niet in een Volksgericht. Dat is ook het verschil tussen christendom en socialisme. De wevers zijn verbitterd en hebben hun geloof verloren, dat immers ook door hun uitbuiters wordt gebruikt om hun rijkdom te legitimeren. “Het lijkt wel alsof rijkdom een misdaad is!” zegt een verbijsterde Dreissiger tegen zijn pastor als een wilde menigte met stokken en stenen voor zijn huis staat te schreeuwen.

Friedrich Zelnik verfilmde Die Weber in 1927 tijdens die Goldenen Jahre (1925-1929) van de Weimar Republik. De dreiging dat Duitsland na de Eerste Wereldoorlog in navolging van Rusland communistisch zou worden, was inmiddels weer voorbij en de sfeer leek nu ontspannen. Maar Die Weber laat zien dat de Weimar Republik op een rommelende vulkaan gebouwd was. De klassenstrijd uit 1844 was in 1927 nog springlevend. De massa’s hadden zich nu georganiseerd in politieke partijen. Het katholieke Zentrum en de gematigde SPD hielden in de Weimar Republik het politieke midden in stand, maar op de flanken stonden communisten en nationaal-socialisten scherp tegenover elkaar.

Het communistische dagblad Die Rote Fahne oordeelde destijds over Zelnik‘s film: „Der Film bringt keine Klassenversöhnung auf die Leinwand, verfälscht nichts“. Die Weber roept associaties op met communistische filmklassiekers als Pantserkruiser Potemkin van Eisenstein en De Moeder van Pudovkin. De opstandige wevers Bäcker en Luise Hilse lijken gemodelleerd naar de Duitse Spartakisten Karl Liebkecht en Rosa Luxemburg.

Toch probeert Zelnik net als Hauptmann boven de strijdende partijen te staan. Net als in de Reichstag van de Weimar Republik houdt hij het centrum in stand. In de slotscène staan de wevers en Pruisische soldaten tegenover elkaar op het dorpsplein. In het midden staat een corpus zonder crucifix. Met dit gehavende beeld van de Gekruisigde kon het Duitse volk zich kort na de Eerste Wereldoorlog beter identificeren dan met een zegevierende partij.

Als rode draad loopt het Lied vom Blutgericht door de vijf bedrijven van Die Weber. Het is een strijdlied waarmee de wevers een vuist maken tegen hun uitbuiter:

Die Weber [ arte.de ]

De Duitse schrijver Thomas Mann is in 1939 met zijn gezin uitgeweken naar de Verenigde Staten. In 1944 wordt hij Amerikaans staatsburger. In de herfst van 1945 als de Processen van Neurenberg beginnen, neemt hij het besluit een lezing over Friedrich Nietzsche te houden voor de Library of Congress. Daarnaast wordt hij door de voor de Dial Press gevraagd een selectie uit het werk van Nietzsche te verzorgen en in te leiden. Maar in het daarop volgende jaar werkt hij keihard aan zijn laatste meesterwerk Doctor Faustus en van zijn essay over Nietzsche komt nagenoeg niets. Wel verdiept hij zich intensief in het werk van Nietzsche en deze studie vindt zijn neerslag in de roman Doctor Faustus. Pas in het voorjaar van 1947 komt hij ertoe om het essay over Nietzsche te schrijven. Hij doet er vier weken over. De lezing wordt op 29 april 1947 in Washington gehouden. Daarna leest hij zijn essay nog voor in New York en San Francisco en in Londen, Bern, Zürich en Bazel.

Ik heb een uitgave van Uitgeverij Aspekt uit 2003 waarin het essay over Nietzsche gebundeld is met een essay over Schopenhauer uit 1937. Het is door Evert K.M.van Leerdam uit het Duits vertaald. Ik werd getroffen door een citaat van Novalis dat Thomas Mann gebruikt om Nietzsches ideaal van de Uebermensch te bekritiseren.

Vanaf 1938 ontwikkelde Thomas Mann zich geleidelijk tot een energiek antifascist, die in toespraken en radiovoordrachten het “andere Duitsland“ tegenover het nationaalsocialisme stelde. Deze houding bereikt in literaire zin haar hoogtepunt in een analyse van de fascistisch-demonische trekken van de Duitse aard in zijn roman Doctor Faustus. In deze filosofische roman over de fictieve demonische componist Adrian Leverkühn, verkent Mann het idee dat toewijding aan de kunst kan verworden tot een contract met de duivel, waarmee hij zich tevens rekenschap tracht te geven van de romantisch-muzikale, maar tegelijkertijd nihilistische factoren binnen de Duitse traditie. In Doctor Faustus geeft Thomas Mann ook eens te meer blijk van zijn grote kennis van klassieke muziek.
(Bron: nl.wikipedia.org)

lezingen van Thomas Mann over Nietzsche uit 1924 en 1947