Grote afwezige in De iconen van het NOS achtuurjournaal van Babs Assink is natuurlijk Fred Emmer. Je was in de jaren zeventig pas weer helemaal thuis van vakantie als je de televisie aanzette en je Fred Emmer weer begroeten kon. Hij ontbreekt dus in het boek, dat overigens genoeg ruimte overlaat voor nostalgie. De nu 103-jarige Frits Thors verleende wéll zijn medewerking. En dat belooft dus ver terugkijken in de geschiedenis van het NOS-journaal. De nieuwslezer met het witte haar zag er altijd al gepensioneerd uit.

Wanneer je de foto’s ziet van de oud nieuwslezers “in hun harnas” dan valt je onmiddellijk ook de vormgeving van het decor op. We zijn de laatste veertig jaar door een evolutie heengegaan van sober naar flashy. Neem nu de decors uit de jaren zeventig. “Edele eenvoud, stille grootsheid”, moeten de vormgevers van toen hebben gedacht. Op de achtergrond een strakke wand met een gat erin en op de voorgrond een moderne telefoon. Dus niet zo een met een draaischijf, maar een crèmekleurige hoorn met toetsen aan de binnenkant. Overigens, ik heb die telefoon nooit zien gebruiken. We kenden het nummer ook niet.

Ook de topografische kaarten blonken uit in eenvoud. Wat ik opvallend vind, is dat het NOS-journaal ons lange tijd bestookt heeft met de wereldkaart volgens Mercator. Dat is zo’n projectie waarbij een reusachtig Groenland de wereldkaart domineert en waarbij de Verenigde Staten een dwergstaat lijkt vergeleken bij de Sovjet-Unie. Bij de staatstelevisie in de DDR had dit beeld niet misstaan. Het is niet de enige overeenkomst met de DDR, als we de decors op de foto’s van Fred Emmer en Rien Huizing nog eens goed bekijken. Een heel verschil met het huidige 8 uur-journaal dat een nieuwsshow is geworden waarbij de presentator ten voeten uit zichtbaar is.

Nee, dan kies ik voor het pratende pak Jan Hofer van ARD Tagesschau. Staatstelevisie? Nee! Helder en droog? journaal zoals journaal moet zijn? Ja!

Het toneelstuk Die Weber (1893) van Gerhart Hauptmann werd in 1927 verfilmd. Het verhaal speelt zich af in juni 1844 wanneer er in Sileziëonder de wevers een opstand uitbreekt. In een van de scenes vragen de wevers aan een reservist (Moritz Jäger) die op verlof is, of de koning in Berlijn eigenlijk weet dat zijn onderdanen honger moeten lijden. Moritz is de enige die kan lezen. Hij pakt een krant en leest een bericht voor waarin staat dat de koning en zijn ministers de Schwanenorden nieuw leven hebben ingeblazen. Ze willen de orde inzetten om de armoede in de wereld aan te pakken: de arme bevolking in Afrika zal tot het Christendom bekeerd worden. Maar over het ellendige bestaan van de wevers in Sileziëwordt geen woord gerept.

Terwijl Moritz het bericht voorleest, zien we in een volgende scene koning Friedrich Wilhelm IV en zijn ministers aan een lange tafel het glas heffen. Hoe voldaan de raadsheren over zichzelf zijn, zien we in de serie close ups. Het zijn stuk voor stuk gluiperds met toegeknepen oogjes en een valse trek om de mond. In de expressionistische film is geen plaats voor subtiliteit. Emoties worden uitvergroot. We zien een soort poppenkast met groteske figuren, uitgesneden langs scherpe contouren.

Deze overdreven manier van voorstellen vormt voor mij de kracht van de expressionistische film. Het concentreert zich op één betekenis. Deze representatie van de werkelijkheid vinden we tegenwoordig onrealistisch, geconditioneerd als we zijn door een ambigue, subtiele en problematische benadering van de werkelijkheid.

Die Weber werd gemaakt in 1927 tijdens die Goldene Zwanziger. Het socialisme van de Weimar Republiek had afgerekend met het keizerrijk en wees de monarchie ook af. In de Vormärz was de koning van Pruisen in feite een dictator en de ministers waren zijn trawanten. Ze vertegenwoordigden niet het volk maar hun eigenbelang. Dit is precies het beeld dat de scene uit Die Weber ons haarscherp geeft: de trawanten van de koning zijn hypocriete en zelfingenomen gluiperds. Expressionistische schilders als George Grosz en expressionistische filmmakers wisten wel raad met dit soort types.

Die Weber [ de.wikipedia.org ]