Schopenhauer over muziek in Die Welt als Wille und Vorstellung
In Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik citeert Friedrich Nietzsche een lang fragment uit Die Welt als Wille und Vorstellung, het hoofdwerk van zijn leermeester Arthur Schopenhauer. Hij reflecteert hierin over het wezen van de muziek. Volgens Schopenhauer onderscheidt de muziek zich van de andere kunsten doordat zij geen afbeelding of verschijning is, maar de meest directe uitdrukking van de wereldwil.
Voor Nietzsche lag de oorsprong van de Griekse tragedie in de geest van de muziek en in het muziekdrama van Richard Wagner zag hij de wedergeboorte van de tragedie in zijn eigen tijd. Maar toen in Bayreuth in 1876 de Ring des Nibelungen voor het eerst werd opgevoerd, raakte hij hevig teleurgesteld in Wagner. In zijn boek uit 1872 is daar nog niets van te merken. De 27-jarige professor filologie uit Basel heeft al zijn hoop gesteld op Wagner.
Wagner‘s ideaal van het Gesammtkunstwerk waarin de kunstvormen met elkaar verstrengeld zijn, zou in de twintigste eeuw in de film tot uitdrukking komen. Beeld en geluid versterken elkaar in de film wederzijds. Zoals Schopenhauer in 1819 al schreef, zijn beelden en begrippen de afgepelde buitenste schil van de dingen terwijl de muziek het hart van de dingen vormt. Vanuit dit bewustzijn werken de meeste filmcomponisten: door de muziek, hoe minimaal deze soms is, leggen ze het emotionele centrum bloot. Niet voor niets zeggen we dat de muziek de kortste weg naar de ziel is.
De muziek geeft daarentegen de
binnenste kern weer, die aan alle veraanschouwelijking voorafgaat, het hart van de dingen.
Arthur Schopenhauer
Denn die Musik ist, wie gesagt, darin von allen anderen Künsten verschieden, dass sie nicht Abbild der Erscheinung, oder richtiger, der adäquaten Objectität des Willens, sondern unmittelbar Abbild des Willens selbst ist und also zu allem Physischen der Welt das Metaphysische, zu aller Erscheinung das Ding an sich darstellt. (…) Indem die Begriffe nur die allererst aus der Anschauung abstrahirten Formen, gleichsam die abgezogene äussere Schale der Dinge enthalten, also ganz eigentlich Abstracta sind; die Musik hingegen den innersten aller Gestaltung vorhergängigen Kern, oder das Herz der Dinge giebt.
De begrippen bevatten slechts de uit de aanschouwing geabstraheerde vormen, dus als het ware de afgepelde buitenste schil van de dingen: het zijn dus de abstracties in de strikte zin van het woord. De muziek daarentegen geeft de binnenste kern weer, die aan alle concretisatie voorafgaat, met andere woorden het hart van de dingen.
Ik zag The Visitor vooral als een aanklacht tegen de aanscherping van het immigratiebeleid van de Verenigde Staten na 9/11. Het scenario deed mij ook denken aan een verhaallijn uit het Italiaanse epos Le cose che restano (2010). Het is mogelijk dat de scenaristen Sandro Petraglia en Stefano Rulli zich door The Visitor hebben laten inspireren.
The Visitor is een Amerikaanse dramafilm die in september 2007 in wereldpremière ging tijdens het Toronto International Film Festival. Regisseur Thomas McCarthy schreef het verhaal hiervan zelf. Hoofdrolspeler Richard Jenkins werd voor zijn vertolking van de heroplevende weduwnaar Walter Vale genomineerd voor een Academy Award. Meer dan tien andere prijzen werden de film daadwerkelijk toegekend, waaronder een Independent Spirit Award voor McCarthy, een National Board of Review Award voor Jenkins en voor ieder een Satellite Award.
Jean-Honoré Fragonard (1732-1806)
en de omslag van het rococo naar het neoclassicisme omstreeks 1775
Twaalf jaar geleden bezocht ik The Frick Collection in New York. Op dat moment was ik vooral geïnteresseerd in de Hollandse en Vlaamse meesters (Rembrandt , Vermeer en Van Dyck). Met de Franse schilders had ik het op dat moment niet zo. Toch is de Fragonard Room mij bijgebleven. In deze kamer hangen vier grote wandschilderingen die de Franse rococoschilder Jean-Honoré Fragonard (1732-1806) in 1772 schilderde en die bekend staan onder de naam The Progress of Love. Het werk wordt gezien als een van de hoogtepunten uit de schilderkunst van de achttiende eeuw.
The Progress of Love
vlnr. the meeting, the pursuit, love letters
De schilderkunst van het rococo is een elitekunst. Fraaie plaatjes voor de rijken der aarde. Maar we moeten niet vergeten dat vóór de Franse Revolutie vrijwel alle schilderkunst elitair was, met uitzondering misschien van de realistische en burgerlijke kunst uit de zeventiende eeuw in de Hollandse Republiek of de volkse taferelen van de Contrareformatie van Caravaggio en zijn navolgers. De elitekunst van de achttiende eeuw is geïdealiseerde kunst en staat haaks op het realisme van de Hollandse schilderkunst en van de negentiende eeuw. Sinds we het realisme omarmd hebben, noemen we de schilderijen uit het rococo of het Victoriaanse en Wilhelminische neo-rococo “koektrommelplaatjes”. De zoetige, oppervlakkige, sentimentele en wulpse tafereeltjes bevallen ons niet.
De Franse Verlichtingsfilosoof Denis Diderot wordt wel eens gezien als de eerste moderne kunstcriticus. Als man van het volk bekritiseerde hij de lieveling van de aristocratie François Boucher (1703-1770) en liep daarmee vooruit op de moderne smaak. Diderot bezocht als kunstcriticus negen keer de tweejaarlijkse salon in Parijs, om precies te zijn die van 1759, 1761, 1763, 1765, 1767, 1769, 1771, 1779 en 1781. Hij maakte dus de overgang van het rococo naar het neoclassicisme in de jaren zeventig mee. Deze stijl en smaakverandering had alles te maken met de Verlichting. Het rococo was onlosmakelijk verbonden met het ancien régime, de kerk en de aristocratie, dus met de heersende klasse. Zij hadden zich behaaglijk in een droomwereld teruggetrokken terwijl het volk buiten armoede leed.
The Progress of Love
van Fragonard in the Frick Collection
De Verlichting wilde dat veranderen. De idealen Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens waren de politieke interpretatie van de Verlichting. Niet alleen de Franse Revolutie, maar alle ideologieën en emancipatiebewegingen van de negentiende en twintigste eeuw vinden hun oorsprong in de Verlichting. Ook de weg naar de moderne kunst via Romantiek, het realisme en het impressionisme begon al in de achttiende eeuw. De Franse Revolutie had het leven gepolitiseerd. De gewone man was voortaan geen onderdaan van de koning meer, maar een citoyen, een vrije burger. Uiteraard had dit ook enorme gevolgen voor de kunst. Zo verkondigde de Franse schilder Gustave Courbet (1819-1877) dat het realisme de democratie van de kunst is.
Uit de Verlichting kwam niet alleen de Franse Revolutie voort maar in de negentiende eeuw ook een democratiseringsproces. Dat kwam weliswaar pas in 1848 op stoom, maar daarna was het niet meer te stuiten. De eerste stap in dit proces werd genomen door het neoclassicisme. Het schoolvoorbeeld van het classicisme is De Eed van de Horatii van Jacques-Louis David (1748-1825) uit 1784. Het was niet zijn eerste schilderij in de nieuwe stijl. Tien jaar eerder, in het sterfjaar van Lodewijk XV, schilderde hij Antiochus en Stratonice. Het jaar 1774 zorgde voor een omslag. Gelijktijdig met de uitroep “le roi est mort, vive le roi!” leek het in de kunst te klinken “het rococo is dood, leve het neoclassicisme!”
Gelijktijdig met de uitroep
“le roi est mort, vive le roi!“
leek het in de kunst te klinken
“het rococo is dood, leve het neoclassicisme!“
Diderot heeft het meegemaakt en zal het toegejuicht hebben. Hij bewonderde de schilder Jean-Baptiste Greuze (1725-1805) die sinds de salon van 1755 was doorgebroken. Hij vertegenwoordigde het rococo maar wel op een bijzondere manier. Terwijl meesters als Boucher en Fragonard hun publiek wilden vermaken met luchtige taferelen, wilde Greuze de toeschouwer juist iets bijbrengen. En dat beviel Diderot want het volk moest in zijn ogen opgevoed worden tot mondige burgers, zoals de Verlichting de mensen graag zag. “Sapere aude! Heb de moed om zelfstandig te denken!”, riep zijn tijdgenoot Immanuel Kant uit. Het neoclassicisme dat in de schilderkunst vooral door Jacques Louis David ontwikkeld werd, is in tegenstelling tot het rococo een strenge, ernstige, onderwijzende stijl. Het feestje van de happy few had lang genoeg geduurd, vond men toen Lodewijk XV gestorven was. Kunst was voortaan ter lering en niet ter vermaak.
Fragonardlezend meisje 1770-72
Het losse schilderwerk van Fragonard sprak de impressionisten erg aan. Het neoclassicisme zou een eind maken aan de stralende kleuren en het picturale vuurwerk.
Als erfgenamen van de Franse Revolutie zijn wij meer verbonden met de smaak van de verlichte kunstcriticus dan met de smaak van de aristocraat uit de achttiende eeuw. We zijn geneigd om Fragonard als een lakei van het ancien régime te zien en zijn werk als behaagziek. Zélf heeft hij dat oordeel ook nog over zich heen gekregen. Toen het neoclassicisme eenmaal de heersende stijl was geworden, was zijn carrière voorbij. Fragonard stierf tijdens het Franse Keizerrijk in 1806, totaal vergeten.
details van het portret die onmiskenbaar de ziens- en werkwijze van een volgeling van Rubens laten zien.
Wat we ook voor negatiefs allemaal over zijn behaagzieke voorstellingen kunnen zeggen, Fragonard’s meesterschap blijft onbetwistbaar. Hij heeft dezelfde bravoure en souplesse van Tiepolo en is een rubenist in hart en nieren. Vooral dat laatste hebben de impressionisten in hem gewaardeerd. De herwaardering aan het einde van de negentiende eeuw leidde tot de herontdekking van The Progress of Love een van de hoogtepunten van The Frick Collection en de schilderkunst van het rococo.
Volgens Hannah Arendt trok er door het denken van haar leermeester Martin Heidegger een storm. “Hij komt uit het oeroude en wat hij achterlaat, is iets volmaakts, dat zoals al het volmaakte terugvalt aan het oeroude.” Wij gingen bij de beroemde blokhut in Todtnauberg kijken of Arendt gelijk had.
In het Rijk van de Geest is alles tegenwoordige tijd en daar alleen ben je onsterfelijk. Zolang je maar niet vergeten wordt, leef je voort. Maar als je bent weggezonken in het collectieve geheugen, kun je met een lemma op wikipedia.org weer boven water komen.
Deze serie begon op 9 april 2010, precies 145 jaar na het einde van de Civil War, misschien wel het grootste trauma uit de Amerikaanse geschiedenis. Het laatste artikel verscheen op 3 juli 2013. Dat was precies 150 jaar na de Slag bij Gettysburg, het keerpunt in de oorlog.
Weinig historische figuren zijn zo vaak geschilderd als Napoleon Bonaparte. Niet alleen tijdens zijn bewind maar ook daarna bleven schilders historische gebeurtenissen vastleggen met Napoleon in het centrum van de aandacht. Geschiedvervalsing. Omdat het moest.
Met de Goethezeit wordt in Duitsland de periode 1770-1830 aangeduid. Niet alleen de filosofie, literatuur, beeldhouwkunst, architectuur en muziek kwamen in het Duitse taalgebied tot bloei maar ook de romantische landschapsschilderkunst.
Tot in de 19e eeuw was de reis naar Italië voor veel kunstenaars een verplicht nummer. Tijdens de Grand Tour werden Venetië, Florence en Rome bezocht waar de meesters bestudeerd werden. Maar het Italiaanse landschap bleek voor veel kunstenaars aantrekkelijker.
Nu de overheid zich als mecenas heeft teruggetrokken worden veel kunstenaars weer afhankelijk van rijke opdrachtgevers en verzamelaars. Net als vroeger dus, toen veel kunstenaars vaak tegen wil en dank de lakeien van de heersende klasse waren.
De Philokalia is een verzameling geestelijke geschriften die tussen de vierde en veertiende eeuw (in het Grieks) geschreven zijn en in de achttiende eeuw door de heilige Nikodimos van de berg Athos gebundeld zijn. Zijn tijdgenoot Paisius Velichkovsky maakte een vertaling in het Kerkslavisch.
In de Middeleeuwen was er eigenlijk maar één boek. Na de revolutie van de boekdrukkunst kreeg de Bijbel concurrentie van eigentijdse maar vooral ook van klassieke geschriften. De compilatie van mythen die Ovidius aan het begin van onze jaartelling in klassiek Latijn had samengesteld, werd een inspiratiebron voor ontelbare schilders.
Dante stelt zich het Inferno voor als een trechter die breed begint onder het aardoppervlak en dan toeloopt naar het ijskoude middelpunt van de aarde. Daar zetelt Lucifer. Er zijn negen kringen. Dante en Vergilius ontmoetten er steeds grotere zonden en grotere zondaars.
Chicago en New York werden eind 19e eeuw proeftuinen waar de skyscraper dankzij een stalen constructie steeds hoger kon worden. Er lagen ook twee Amerikaanse gedachten aan ten grondslag:
"Form follows function" en "The sky is the limit."
In de zomer van 2009 was in het Atomium in Brussel de tentoonstelling A la recherche du “Style Atome” te zien. Het is een swingende stijl uit de jaren vijftig die nog steeds beoefend wordt. Noem het geen retro. De atoomstijl is iets speciaals.
In 1963 begon de Franse striptekenaar Jean Giraud (1938-2012) samen met scenarist Jean-Michel Charlier (1924-1989) aan zijn levenswerk: Blueberry. Ze lieten zich daarbij inspireren door de spaghettiwestern. Het 50-jarige jubileum van zijn antiheld maakte Giraud net niet meer mee. Hij overleed in 2012.
Belgian woodcuts & Russian Luboks. Underground comics & Midcentury Modern. Genesis, Pink Floyd & Film Noir ...
These are a few of my favorite things ...
In Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik citeert Friedrich Nietzsche een lang fragment uit Die Welt als Wille und Vorstellung, het hoofdwerk van zijn leermeester Arthur Schopenhauer. Hij reflecteert hierin over het wezen van de muziek. Volgens Schopenhauer onderscheidt de muziek zich van de andere kunsten doordat zij geen afbeelding of verschijning is, maar de meest directe uitdrukking van de wereldwil. 
Denn die Musik ist, wie gesagt, darin von allen anderen Künsten verschieden, dass sie nicht Abbild der Erscheinung, oder richtiger, der adäquaten Objectität des Willens, sondern unmittelbar Abbild des Willens selbst ist und also zu allem Physischen der Welt das Metaphysische, zu aller Erscheinung das Ding an sich darstellt. (…) Indem die Begriffe nur die allererst aus der Anschauung abstrahirten Formen, gleichsam die abgezogene äussere Schale der Dinge enthalten, also ganz eigentlich Abstracta sind; die Musik hingegen den innersten aller Gestaltung vorhergängigen Kern, oder das Herz der Dinge giebt.
The Visitor is een Amerikaanse dramafilm die in september 2007 in wereldpremière ging tijdens het Toronto International Film Festival. Regisseur Thomas McCarthy schreef het verhaal hiervan zelf. Hoofdrolspeler Richard Jenkins werd voor zijn vertolking van de heroplevende weduwnaar Walter Vale genomineerd voor een Academy Award. Meer dan tien andere prijzen werden de film daadwerkelijk toegekend, waaronder een Independent Spirit Award voor McCarthy, een National Board of Review Award voor Jenkins en voor ieder een Satellite Award.
