Als een film zich in de achttiende eeuw afspeelt, moet ik altijd even kijken. Zo bleef ik zaterdag “plakken” aan de Amerikaanse mantel- en degenfilm Scaramouche. Begin september zag ik al een andere mantel- en degenfilm. The Sea Hawk (1940) met Errol Flynn imponeert door zijn degengevechten.

Na de Tweede Wereldoorlog was men de degengevechten nog steeds niet moe. In 1952 werd een andere historische roman van Rafael Sabatini (voor de tweede maal) verfilmd: In Scaramouche komt een van de langste degengevechten uit de filmgeschiedenis voor: zeseneenhalve minuut. De set decoration werd o.a. verzorgd door Edwin B. Willis (1893–1963). De vaste set decorator van MGM werkt o.a. ook mee aan The Wizard of Oz (1939) en Singin’ in the rain (1951). De achtergronden in pastelkleurig technicolor ademen de droomachtige sfeer van het galante tijdperk.

Scaramouche [ imdb.com ]

Gelijktijdig met de tentoonstelling Mission Moderne in het Wallraf Museum in Keulen, loopt in Museum Folkwang in Essen de tentoonstelling Im Farbenrausch. Beide schilderijententoonstellingen nemen ons terug naar een van de opwindendste perioden uit de kunstgeschiedenis, het begin van de twintigste eeuw. Tussen 1900 en 1914 tuimelden de stromingen over elkaar heen. Na de vernieuwende tendensen in de schilderkunst van de impressionisten, Van Gogh en Cézanne ging het richtig los met de modernen.

De Amerikaanse kunsthistoricus Arthur C. Danto stelt dat je drie verschillende modellen op de kunst(geschiedenis) kunt loslaten. Het eerste model noemt hij het representatiemodel. Hierin draait alles om mimesis, de nabootsing van de werkelijkheid. Sinds de Renaissance ontwikkelt de kunst, met name de schilderkunst, zich langs dit model: de één op één relatie tussen kunst en werkelijkheid. Deze relatie is nog niet problematisch.

In de negentiende eeuw verandert dit. Met de komst van de fotografie lijkt dit model voor de schilderkunst achterhaald. Het licht “schrijft” beelden waar schilders een puntje aan kunnen zuigen. Maar het zijn wéll objectieve beelden. Foto’s zijn momentopnamen die een mechanische weg hebben afgelegd. Een foto is met veel meer afstand door ogen, hart en handen gegaan dan een schilderij. Op het vlak van het subjectieve en menselijke blijkt de fotografie toch niet meer te kunnen dan de schilderkunst. Aan het einde van de negentiende eeuw spitst de avant garde van de schilderkunst zich tegenover de concurrerende fotografie toe op haar sterkste punt: de expressie.

Hier zien we het tweede model van Arthur C. Danto: het expressiemodel. Vincent Van Gogh is een schoolvoorbeeld van een schilder die ons in één keer laat zien wat schilderkunst beter kan dan fotografie: uitdrukking geven aan het temperament van de kunstenaar, de uitvergroting van het subjectieve. Van Gogh staat in 1890 aan het begin van het expressionisme. Rond 1900 barst het los en toont de schilderkunst haar nieuwe wapen in strijd met de fotografie. Daarmee laat de schilderkunst het representatiemodel achter zich. Er volgen explosies van kleur en primitieve maar krachtige vormen. En de verf wordt rechtstreeks uit de tube op het doek geknald.

De expressionisten, in het bijzonder degenen die zich “de wilden” (les fauves) noemden, brachten met hun kleurgebruik bij onze voorouders een schok teweeg. Dat is voor ons lastig voor te stellen want wij worden omringd door een wereld vol felle kleuren. Overal in de stad, op de snelweg, op internet en in de kranten en tijdschriften schallen signaalkleuren. Met een flets kleurtje verkoop je nu eenmaal geen producten. Zoals de marktkoopman schreeuwt, zo “schreeuwen” ook de kleuren en maken ons tot op zekere hoogte “doof”.

Maar aan het einde van de negentiende eeuw zat men nog half in het gekleurde grijs van de Haagse School. In deze atmosfeer van een druilerige novemberdag schetterde het expressionisme. Impressionisten hadden het licht herontdekt als heldere kleuren. Fauvisten en expressionisten maakten er een uitbarsting van.

Im Farbenrausch [ folkwang-im-farbenrausch.de ]