Acht jaar geleden zag ik Russian Ark voor de eerste maal. Ik was onmiddellijk onder de indruk. Een half jaar later bezocht ik het Hermitage en herkende ik de zalen en kunstwerken waarlangs de film zijn spoor trekt. Russian Ark is een gelaagde film en elke keer als ik de film zie, vallen mij nieuwe dingen op.

De hoofdrolspeler, “de Europeaan”, blijkt een historische figuur en stelt de Franse markies Astolphe de Custine (1790-1857) voor. Hij is in West-Europa bekend geworden door zijn reisverslag Lettres de Russie uit 1843. Dit boek heeft in de negentiende eeuw de toon gezet voor ons westerse beeld van Rusland. Overigens verscheen er in het tsaristische Rusland van de negentiende eeuw nooit een Russische vertaling van.

In zijn gesprekken met de onzichtbare Russische bezoeker, geeft de Fransman ongezouten commentaar op de geschiedenis van Rusland en alle westerse vooroordelen horen we daarin terug. De Russische volksgeest zou het beste gedijen onder despoten. De Russische kunst zou bij gebrek aan ideeën en uit luiheid de Italiaanse kunst imiteren. Waarom doen de Russen Europa toch overal in na, ook in de fouten die Europa maakt? Wanneer de Fransman en de onzichtbare Russische geest in de kleine Italiaanse zaal van het Hermitage komen, begint hij op de empirestijl te schelden. Hij vindt het maar een domme stijl, door Napoleon naar Rusland geëxporteerd. En de Russen hebben er daarna hun nationale stijl van gemaakt. “We vochten tegen Napoleon, niet tegen het empire”, antwoordt de onzichtbare Rus droogjes.

We komen soms ook wat over het persoonlijke leven van “de Europeaan” te weten. Als Franse diplomaat was hij aanwezig tijdens het Congres in Wenen. Bij het beeld van de drie gratiën van Antonio Canova (1757-1822) vertelt hij dat de beroemde beeldhouwer bijna zijn moeder Delphine de Sabran (1770-1826) getrouwd had.

Tsaar Alexander I (1777-1825) had het beeld “gekregen” uit de collectie van Josephine de Beauharnais (1763-1814) , de voormalige echtgenote van Napoleon. “Op het Congres van Wenen is daar nog een hoop gedoe om geweest”, herinnert de markies zich.

In One Breath, The Making of Russian Ark [ youtube.com ]

In de Belgische serie Ten oorlog trekken de drie televisiemakers Arnout Hauben, Jonas Van Thielen en Mikhael Cops in negen afleveringen langs de Europese frontlijn van de Eerste Wereldoorlog. Ze vertrekken aan het strand van Nieuwpoort en volgen de frontlijn door Frankrijk, Zwitserland, Italië, Slovenië, Albanië, Macedonië en Griekenland om uiteindelijk aan te komen in Gallipoli (Turkije). Gisteren volgden zij het spoor door de Dolomieten waar het front soms boven tweeduizend meter hoogte lag.

In het voormalige Zuid-Tirol dat sinds 1919 bij Italiëhoort, ontmoeten zij een groep mannen in uniformen uit de Eerste Wereldoorlog. Op de vraag of de heren deel uit maken van een re-enactment gezelschap, antwoordt de commandant: “Tirol bleibt Deutsch bis zum letzten Tag.” Het blijken Oostenrijkse nationalisten die zich voor een weekend met elkaar terugtrekken in een blokhut hoog in de bergen en honderd jaar terug in de tijd. Alles is precies zoals het honderd jaar geleden was. Volgens de commandant spelen ze geen komedie. Hij ziet de verkleedpartij niet als carnaval, maar als eerbetoon aan de gevallenen in de oorlog van 1915-1918 in Zuid-Tirol.

De groep vertegenwoordigt alle nationaliteiten uit het voormalige Oostenrijkse keizerrijk. Er is iemand uit Bosnië-Herzegovina, uit Slovenië, Hongarije, Roemenië, Polen, Tsjechië en uiteraard uit Italië. Allen voelen zij zich in de eerste plaats inwoner van het Habsburgse Rijk, dat ze in miniatuur gereconstrueerd hebben. Wanneer ze een toast uitbrengen op keizer Franz Jozef, spreken ze lachend een vervloeking uit: “Moge God het trouweloze Italiëstraffen.” Voor veel Zuid-Tirolers, die als Italiaan geboren zijn, blijkt het oude vijandsbeeld springlevend en is de oorlog nooit voorbij gegaan.

Der Gebirgskrieg in den Dolomiten [ gebirge.twschwarzer.de ]

“Les ruines sont ambivalentes. La ruine c’est la victime du temps destructeur. La ruine c’est aussi la résistance au temps. Les ruines sont médiatrices entre perception du temps et perception de l’espace.” Zo begint Mapero zijn beschouwing over de ruïne in de schilderkunst vanaf de Renaissance.

De ruïne heeft eigenlijk dezelfde ambivalentie als de schedel. Beiden herinneren ze ons blijvend aan onze eindigheid. In de achttiende eeuw en vooral in de Romantiek was de ruïne voor de landschapsschilderkunst wat de schedel voor het stilleven was. Een stilleven met een doodshoofd wordt vaak een vanitas genoemd. Maar bij mijn weten bestaat er binnen de landschapsschilderkunst geen subcategorie die we vanitas kunnen noemen.

Maar als deze categorie bestond, zouden we daartoe ontelbare landschappen kunnen rekenen. Met name in de periode tussen De Joodse Begraafplaats (ca. 1657) van Jacob van Ruysdael en de Abtei im Eichwald (ca. 1810) van David Caspar Friedrich. Maar ook na Friedrich gaat het nog een tijdje door met de vanitas in de landschapsschilderkunst. Een van de duidelijkste voorbeelden is een cyclus van vijf schilderijen die de Amerikaanse schilder Thomas Cole tussen 1833 en 1836 schilderde onder de naam The Course of the Empire. Cole voegt aan de drie gebruikelijke stadia binnen de levenscylus (“opkomst, blinken en weer verzinken”) nog twee stadia toe en presenteert vijf fasen van een cultuur. The Course of the Empire herinnert als een echte vanitas aan onze ijdelheid en ons onherroepelijke einde. De schedel en de ruïne zijn daar paradoxaal de onvergankelijke tekenen van.

Landschap en herinnering is een ongekend boek waarin historicus Simon Schama de lezer meeneemt op een ontdekkingsreis door de menselijke geest. Tijdens deze reis, die door de tijd en door de landschappen in natuur en kunst gaat, krijgen mythen en sprookjes een nieuwe opwindende betekenis. Ook wordt duidelijk hoe de mens diepgaand beïnvloed wordt door de omgeving waarin hij verkeert. Met een liefdevol oog voor detail en in een superieure stijl legt hij de vele lagen herinneringen en associaties bloot die eeuwenlang van generatie op generatie zijn doorgegeven. Zoals wij het landschap van de aarde hebben gevormd, heeft de aarde zelf onze cultuur en verbeelding gevormd. Het landschap zal nooit meer hetzelfde zijn na lezing van dit boek.

Bron: vanstockum.nl

The Course of the Empire