van onderdaan naar burger

gekocht in Den Haag: Burgers (1989) van Simon Schama

CitizensIn 1989 vierde de Franse Revolutie zijn 200e verjaardag. De Engelse historicus Simon Schama schreef voor die gelegenheid een baksteen van bijna 900 bladzijden. Drie thema’s werkt hij uit: de problematische verhouding tussen patriottisme en vrijheid, het burgerschap als de publieke manifestatie van het ideale gezin en tenslotte het pijnlijke probleem van het revolutionaire geweld.

De behandeling van dat laatste thema leverde Schama nogal wat kritiek op van zijn marxistische collega Eric Hobsbawm. In Echoes of the Marseillaise: two centuries look back on the French Revolution (1990) noemde Hobsbawm het boek van Schama “a political denunciation of the revolution” en plaatste Citizens binnen de typisch Engelse traditie die begon met Reflections on the Revolution in France (1790) van Edmund Burke (1729-1797). In deze traditie wordt vooral de terreur benadrukt en komen de positieve effecten van de revolutie veel minder aan bod.

Lodewijk XVISchama besteedt ook ruim aandacht aan de periode die aan 1789 voorafgaat. In de beeldvorming wordt de Franse Revolutie vaak gezien als een dynamische reactie op het statische ancien régime. Maar na de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) brak in Frankrijk juist een tijd aan van grote veranderingen. De 25 jaar tussen het einde van de Zevenjarige Oorlog en het uitbreken van de Franse Revolutie is op te splitsen in een periode onder Lodewijk XV (tot 10 mei 1774) en een periode onder Lodewijk XVI (na 10 mei 1774). Met name Lodewijk XVI hield erg van verandering.

Simon Schama droeg Citizens op aan zijn leraar en vriend Jack Plumb (1911-2001).

Citizens: A Chronicle of the French Revolution [ en.wikipedia.org ]

Egyptomania [ 2 ]

gekocht in Den Haag: Description de l’Egypte van Taschen (1997)

EgypteTussen 1809 en 1829 verscheen in Frankrijk de tiendelige Description de l’Égypte, ou Recueil des observations et des recherches qui ont été faites en Égypte pendant l’expédition de l’armée française, een mijlpaal in de wetenschap van de vroege negentiende eeuw. Het volledige werk bestaat uit honderden platen onderverdeeld in de volgende categorieën: antiquiteiten, topografische atlas, Egypte rond 1800 en natuurlijke historie (dieren, planten en mineralen). De oudheidkundige opgravingen nemen het grootste deel in beslag (vijf delen) maar de Description de l’Égypte geeft ook een prachtig beeld van Egypte zoals de Fransen het in 1798 aantroffen. Caïro telde in die tijd 600.000 inwoners en was daarmee even groot als Parijs.

Egypte
vedute van Caïro (uit: Egypte rond 1800)
Egypte
Description de l’Égypte ou Recueil des observations et des recherches qui ont été faites en Égypte pendant l’expédition de l’armée française
Egypte
frontispiece van Description de l’Égypte

The Description de l’Égypte was a series of publications, appearing first in 1809 and continuing until the final volume appeared in 1829, which offered a comprehensive scientific description of ancient and modern Egypt as well as its natural history. It is the collaborative work of about 160 civilian scholars and scientists, known popularly as the savants, who accompanied Napoleon’s expedition to Egypt in 1798 to 1801 as part of the French Revolutionary Wars, as well as about 2000 artists and technicians, including 400 engravers, who would later compile it into a full work. (Bron: en.wikipedia.org)

Description de l’Égypte [ descegy.bibalex.org ]

Egyptomania [ 1 ]

De invloed van Egypte op de westerse cultuur sinds 1800

De expeditie van Napoleon naar Egypte (1798-1799) drukte na 1800 zijn stempel op de Europese cultuur, eerst in Frankrijk en daarna ook in Engeland. Het land van de farao’s had duidelijk invloed op de empirestijl. Sfinxen, obelisken en hiëroglyfen keerden terug in architectuur, meubilair en toegepaste kunst.

Egypte
De expeditie van Napoleon naar Egypte
door Léon Cogniet in het Louvre, 1835

Napoleon had zijn expeditie naar Egypte goed uitgerust. Hij wilde er niet alleen een militaire veldtocht van maken, maar ook een wetenschappelijk en cultureel succes. Daarom reisden in 1798 niet minder dan 167 wetenschappers en kunstenaars mee. Léon Cogniet schilderde in 1835 bovenstaande voorstelling op een plafond in het Louvre waarop je de wetenschappers en kunstenaars rondom Napoleon aan het werk ziet. Het is een romantische voorstelling die precies past in zijn tijd.

Egypte
Allegorische portret van Dominique Vivant-Denon studerend in het Louvre door Benjamin Zix (1772-1811)

Benjamin Zix maakte dertig jaar eerder een classicistische prent van Dominique Vivant-Denon, de meest vooraanstaande kunstenaar van Napoleon in Egypte. We zien hem aan het werk in het Louvre waar hij zijn tekeningen en ervaringen verwerkt in Voyages dans la Basse et la Haute Egypte pendant les campagnes de Bonaparte, en 1798 et 1799 dat in twee delen verscheen in 1802.

Ook na 1900 zou Egypte niet meer verdwijnen uit de reis- en filmindustrie, de twee westerse industrieën bij uitstek waar de romantiek en het escapisme onderdak vonden.

Egypte
Egypte op reisaffiches

Ongeveer honderd jaar na de eerste golf overspoelde de Egyptomania ook de Verenigde Staten. Hoogtepunten waren de film Cleopatra (1917) die van Theda Bara een ster maakte en de ontdekking van het graf van Toetanchamon door Howard Carter in 1922. Opnieuw gingen sfinxen, obelisken en hiëroglyfen een rol spelen in de architectuur en de toegepaste kunsten, ditmaal in het streng gestileerde art deco.

Cleopatra
Theda Bara als Cleopatra (1917)

Zeventien jaar na de zwijgende Cleopatra verscheen er een sprekende Cleopatra (1934), gespeeld door Claudette Colbert. Het zou nog bijna dertig jaar duren totdat Elisabeth Taylor de ultieme Cleopatra (1963) speelde.

Cleopatra
Theda Bara en Claudette Colbert speelden Cleopatra
Cleopatra
filmposters van Cleopatra (1917) met Theda Bara en Cleopatra (1934) met Claudette Colbert