Turks Kruit [ 2 ]

gisteren met Patrick gezien in Cinemec : Fetih 1453

FetihIs Fetih 1453 een nationalistisch heldenepos? Verkondigt deze film de superioriteit van de Turken en de islam? Geeft Fetih 1453 geen plat beeld van de historische werkelijkheid? Met deze vragen ging ik gisteren naar de bioscoop om de duurste Turkse film aller tijden te zien.

Special effects of zwaardgevechten boeien mij niet echt, maar des te meer ben ik geïnteresseerd in de Turkse interpretatie van de val van Constantinopel in 1453. Als erfgenaam van de historieschilderkunst is film waarschijnlijk hét medium dat onze beeld van de geschiedenis bepaalt. Onlangs hoorde ik Pieter Raedts, auteur van De Ontdekking van de Middeleeuwen op televisie nog zeggen dat ons beeld van de Middeleeuwen zich beweegt tussen het rauwe beeld uit Flesh en Blood en het idyllische beeld van de hobbitstee uit Lord of the Rings. Zo zullen er nog steeds veertigplussers zijn die het gezicht van Jeroen Krabbé voor ogen komt wanneer ze van Willem van Oranje horen en bij Floris V denken we tegenwoordig bijna alleen nog maar aan Rutger Hauer.

Zeven jaar geleden zag ik met Patrick al Kingdom of Heaven (2005), een spektakelfilm die parallellen toont met Fetih 1453. In beide films gaat het over twee glorieuze overwinningen van islamitische krijgsheren (resp. Saladin en Mehmet II) en twee christelijke steden die door moslims worden ingenomen (resp. Jeruzalem en Constantinopel). Het wapengekletter volgt de trend van Gladiator (2000), The Return of the King (2003), Troy (2004), Alexander (2004) en 300 (2006). Maar Kingdom of Heaven is een Hollywood-productie waarin hoofdpersoon Orlando Bloom een verzoener is tussen twee godsdiensten die elkaar op leven en dood bevechten. De boodschap is dat het Koninkrijk der Hemelen in je hart ligt, in het respect voor anderen. Het is een moreel appèl om boven de partijen te staan met de suggestie dat de God van de christenen en Allah één en dezelfde is. In het post-christelijke Europa ontbreekt ons het onderscheidingsvermogen om te zien dat er nog altijd een onoverbrugbaar verschil is. We gooien religie te gemakkelijk op één hoop: óf we beschouwen alle religies als iets achterlijks óf we projecteren met ons verstand achter alle religies dezelfde idee die we dan best wel ‘god’ willen noemen.

We gooien religie te gemakkelijk op één hoop: óf we beschouwen alle religies als iets achterlijks óf we projecteren met ons verstand achter alle religies dezelfde idee die we dan best wel „god„ willen noemen.

Op dit relativisme kun je Fetih 1453 niet betrappen. De film is er zeer duidelijk over: “Er is maar één God en Mohammed is Zijn Profeet.” Je hoort de islamitische geloofsbelijdenis enkele malen, maar nog vaker hoor je in de film “Allahu akbar!” schreeuwen als geloofsbelijdenis in zijn meest verkorte vorm én als strijdkreet. Allah is niet alleen groot, de legers van Mehmet II en de Turkse trots zijn ook zeer groot. De film begint in het jaar 627. De Profeet, die we natuurlijk niet in beeld zien, spreekt de historische woorden: “Voorwaar, u zal Constantinopel veroveren. Wat een prachtige leider zal hij zijn en wat een krachtig leger zal dat zijn!“ Ruim achthonderd jaar moeten de moslims op deze leider wachten. Op 30 maart 1432 wordt hij in Edirne geboren als Mehmet II, de zoon van sultan Murat II. We slaan dan 19 jaar over en gaan naar 3 februari 1451, het jaar dat Murat II sterft en Mehmet II zijn vader als sultan opvolgt. Fetih 1453 vermeldt als educatieve multimedia telkens de locatie en de datum rechts onderaan in beeld. Turkije werd onder Atatürk een westers land en ging over op het latijnse schrift en de gregoriaanse kalender en Fetih 1453 volgt dus het westerse schrift en de kalender. Maar voor Mehmet was 1453 AD eigenlijk 831 AH (Anno Hegirae)

Daarna zien we de troonopvolging van Mehmet II in 1451 en de geschiedenis die daar op volgt. In een droom wordt de jonge sultan verteld dat hij de uitverkorene is waar Mohammed over sprak. Hij zal de veroveraar van Constantinopel worden. In een indrukwekkende 3D vogelvlucht en panorama zien we de Byzantijnse hoofdstad met de centrale Hagia Sophia nog zonder minaretten. Ook het langwerpige hippodroom springt eruit. De 3D-simulaties van de rijke Byzantijnse interieurs zijn best wel aardig gemaakt, maar de 3D-simulaties van het Vaticaan zijn erg mager. Je waant je hier meer in een 3D programma uit de jaren negentig. Vergeleken bij de Hollywood-productie Kingdom of Heaven is de CGI duidelijk onder de maat. Fetih 1453 werd dan ook gemaakt met een budget van maar 17 miljoen dollar. In Hollywood had deze productie zeker acht keer zoveel gekost. Ter vergelijking: Kingdom of Heaven kostte 135 miljoen dollar in 2005.

FetihDe gevechten zijn overtuigend in beeld gebracht waarbij de kunst is afgekeken van Gladiator, The Return of the King, Troy en Kingdom of Heaven. Dat betekent de bekende close ups van afgehakte ledematen, fonteinen van bloed en gezichten die met een ploertendoder tot moes geslagen worden. Ja, je moet ervan houden. Op het eind ontaardt Fetih 1453 in spierballenporno: twee look a likes van Conan the Barbarian vechten en krijsen als wilde beesten het verhaal tot een happy end. En dat is natuurlijk de glorierijke overwinning, niet alleen voor Mehmet II en de Ottomanen maar ook voor de islam. Terwijl de Turkse held Hassan bovenop een vestingtoren met Byzantijnse pijlen doorzeefd wordt, plant hij de rode vlag met de halve maan. Constantinopel is Turks en islamitisch geworden en is dat na 559 jaar nog steeds.

Op het eind ontaardt Fetih 1453 in spierballenporno: twee look a likes van Conan the Barbarian vechten en krijsen als wilde beesten het verhaal tot een happy end. En dat is natuurlijk de glorierijke overwinning, niet alleen voor Mehmet II en de Ottomanen maar ook voor de islam.

Mijn vermoedens zijn bewaarheid en dat is jammer. Fetih 1453 is een erg ééndimensionale film geworden. Hollywood op zijn Turks. Good guys tegen bad guys. Mehmet II is een heldhaftige en edelmoedige sultan die nergens in faalt. Hij wint elk zwaardgevecht, met boogschieten is het altijd midden in de roos en ook met schaken zet hij de tegenstander tijdens een dialoog schaakmat. Zo weinig reliëf er zit aan Mehmet II zo vlak is ook de figuur Constantijn XI Paleologus. Zoals de Hollywood-nazi altijd door een acteur met een onsympathiek gezicht gespeeld wordt, zo is de laatste Byzantijnse keizer een afstotelijke figuur. In het hippodroom zweept hij zijn volk op. “Dood aan de Turken! Dood aan de ongelovigen!” bralt hij als een hysterische volksmenner.

Op deze manier zien we een geschiedenis in beeld gebracht die uit bordkarton is gesneden. In een flash back laat Fetih 1453 nog even zien hoe kruisridders een heel dorp uitmoorden met vooral beelden van vrouwen met kinderen die wreed gedood worden. Het zijn uiteraard altijd de ánderen die zich aan genocide schuldig maken. Nationalisme is nooit subtiel en verheerlijkt per definitie het eigen volk en zijn glorierijke leider.

Het is veelzeggend dat een Hollywoodfilm als Kingdom of Heaven de islamitische krijgsheer Saladin afbeeldt als een edelmoedige krijgsheer en een boodschap verspreidt van verzoening en geen eindzege claimt voor het christendom of de islam. Fetih 1453 is daarentegen een islamitische triomffilm geworden. In een van de scenes tijdens het beleg zien we een processie waarin een grote icoon van de Moeder Gods wordt meegedragen terwijl in het Grieks de akathist tot de Moeder Gods gezongen wordt:

Gij zijt de Aanvoerster die voor ons strijdt, en die ons van alle boosheid hebt bevrijd; daarom zingen wij u vol dankbaarheid het zegelied. Maar door uw onoverwinnelijke macht, o Moeder Gods, red ook nu uit alle gevaren het bevrijde volk, dat tot u zingt : verheug u, ongehuwde Bruid.

Wanneer een Turkse kanonskogel vlakbij inslaat, vallen de gelovigen op de grond en laten de grote icoon vallen. De beeltenis van de Moeder Gods valt plat in het stof. Voor orthodoxe christenen is dit ongeveer even pijnlijk als het scheuren van bladzijden uit de koran voor moslims. Maar zo weinig protesten je hoort over deze scene in Fetih 1453, zoveel protesten hoorde je over de korte film fitna van Geert Wilders. Uit angst voor nationalisme en ‘eigen volk eerst’ gaan we, zonder ons dat goed te beseffen, blijkbaar zover dat wij het eergevoel en het ‘eigen volk eerst’ van ‘onze’ minderheden gaan verdedigen. Ook dát is niet eerlijk. Dat we soms zo met twee maten meten, kan Fetih 1453 ons misschien wat beter laten zien.

filmbespreking op rkk.nl | fetih1453 [ imdb.org ]

Turks Kruit [ 1 ]

vanavond naar de film: Fetih 1453

In de negentiende eeuw was het Ottomaanse Rijk de oude zieke man van Europa, maar op het moment lijken de rollen omgedraaid. Terwijl buurland Griekenland financieel door de knieën is gegaan en kreunend door Europa overeind moet worden gehouden, bloeit de Turkse economie. Turkije is trots. En zoals het in de geschiedenis meestal gaat: wanneer een land trots is, wordt de glorierijkste episode uit het verleden erbij gehaald om de eigen superioriteit te vieren. Turkije doet dat op dit moment met Fetih 1453, een film over het beleg van Constantinopel door de Ottomaanse legers van sultan Mehmet II.

Fetih
Mehmet II had tegenover de stadspoort van Constantinopel zijn reuzekanon opgesteld en sloeg daarmee de beslissende bressen in de muur

In de nationalistische negentiende eeuw waren er volop opdrachten voor historieschilders om de nationale trots aan te spreken met heroïsche taferelen uit de vaderlandse geschiedenis. Hoe imposanter de doeken waren, hoe groter de heldendaden, dat was het idee. Een van de grootste schilderijen van ons land is de Slag bij Waterloo van Jan Willem Pieneman uit 1824. Het meet 5,76 x 8,36 meter en is vooral aan eerbetoon aan de gewonde prins van Oranje (de latere koning Willem II). We hadden Napoleon maar mooi op ons eigen grondgebied verslagen, was tot in de jaren dertig van de negentiende eeuw de gedachte. In werkelijkheid was er van de trotse Republiek uit de Gouden Eeuw weinig meer over. Dat Nederland nog bestond, lag aan de genade van de grootmachten die een bufferstaatje wensten tussen Engeland, Frankrijk en de Duitse Bond.

Geroi ShipkiIn de twintigste eeuw kwam het filmepos voor de historieschilderkunst in de plaats. Een mooi voorbeeld van een nationalistisch heldenepos is de film Geroi Shipki. Deze sovjetfilm uit 1954 moest het Bulgaarse volk eraan herinneren dat ze dankzij de Russen bevrijd waren van de Ottomaanse overheersing. Het is een pompeus drama vol heldenretoriek dat de Bulgaren kort na de Tweede Wereldoorlog leerde dat ze juist eeuwige dankbaarheid verschuldigd waren aan de Sovjet Unie. Bulgarije was niet door de Russen bezet, maar door de Russen bevrijd.

Fetih 1453 gaat dus over het het beleg en de val van Constantinopel. De bijna 1700 jaar oude stad is sinds de Oudheid al een van de meest strategische punten ter wereld, gelegen op de plaats waar twee continenten samenkomen, een belangrijke brug tussen Oost en West. Toen Constantinopel in 1453 eindelijk door de Ottomanen veroverd werd, was het ruim duizend jaar de hoofdstad geweest van het Oost-Romeinse en later het Byzantijnse Rijk. Constantinopel vormde het hart van een beschaving die tijdens de donkere Middeleeuwen superieur was aan de Europese beschaving.

Met de verovering in 1453 ging een wereld onder en ontstond een nieuwe grootmacht. Het Ottomaanse Rijk zou de Balkan annexeren en islamiseren en zich tot 1689 maximaal uitbreiden tot aan de poorten van Wenen. Daarna begon het verval en na 1850 ging het ineens snel. In 1877 viel Constantinopel bijna in Russische handen. De Westerse grootmachten die per se de Russische vloot uit de Middellandse Zee wilden houden, staken er tijdens het Congres van Berlijn in 1878 een stokje voor. Daarom heet Constantinopel tot op de dag van vandaag Istanbul. Met ruim dertien miljoen inwoners is het de grootste stad van Europa.

Fetih 1453 trailer

Fetih 1453 schijnt een onvervalste nationalistische film te zijn, maar toch wil ik graag gaan kijken. Op het forum moviemeter.nl schreef iemand :

“Die goede film over de Ottomanen zal dus vermoedelijk niet uit Hollywood komen. Daarom snap ik eigenlijk niet zo goed waarom de Turkse cineasten achter deze film met overdreven nationalistische rotzooi komen en niet geprobeerd hebben om een mooi verhaal te maken over dat tijdperk. Met dit misplaatste nationalisme hebben ze zichzelf in de vingers gesneden en zullen niet-Turkse kijkers voornamelijk met een zekere irritatie ernaar kijken.”

We zullen zien.

Het beleg en de val van Constantinopel in 1453 [ nl.wikipedia.org ]

Type Cops & Font Detectives

het verschil tussen de Helvetica en Akzidenz Grotesk

Font nerd Mark Simonson screende vorige week op zijn blog oscarwinnaar The Artist op het (historisch) verantwoord gebruik van typografie. Hij is zich ervan bewust dat 99,99% van het publiek niet de dingen ziet die een expert ziet, maar maakte toch een rapport. In period pieces als The Artist (2011), Good night and good luck (2005) en Mad Men (2007-nu) stellen art directors en set decorators zulke hoge eisen aan de detaillering dat adviezen van experts als Mark Simonson voor hen onmisbaar is om een bepaald tijdsbeeld tot in de kleinste details nauwkeurig te reconstrueren.

CBS news
de belettering van CBS NEWS in 1953: Helvetica of Akzidenz Grotesk?

Op het forum van typophile.com was zes jaar geleden een discussie over de belettering van “CBS NEWS”in de film Good night and good luck. Een anachronisme en dus een blunder van de art director was het oordeel van Peter Edinin in het artikel Good Film, Shame About the Helvetica in de New York Times. Want de flash back in deze film waarin we meegenomen worden naar de CBS studio speelt zich af in 1953 en de Helvetica zag pas in 1957 het licht. Font detective Stephen Coles oordeelde anders. De art director had niet geblunderd want de belettering van CBS NEWS was in de Akzidenz Grotsek, een voorloper van de Helvetica en die bestaat al sinds 1896. Een doorsnee typograaf en een journalist van de NYT zien geen verschil tussen de vrijwel identieke Helvetica en de Akzidenz Grotesk maar voor eagle-eyed experts als Mark Simonson en Stephen Coles blijft het verschil niet verborgen. Het is leerzaam en leuk om door hun bril mee te kijken.

Een maand later schreef Scott Vogel in The Washington Post dat zijn collega van The New York Times ernaast zat: “the Helvetica on the CBS News logo on the film’s set was actually the pre-Helvetica font Akzidenz-Grotesk.”

typophile.com | marksimonson.com

dreams of nature

Symbolistische landschappen 1880–1910
Van Gogh Museum, Amsterdam, tot 17 juni 2012

Een tentoonstelling die we absoluut moeten gaan zien al is het maar om Die Toteninsel van Arnold Böcklin weer eens te zien waar je normaal gesproken voor naar Berlijn moet.

Toteninsel
Die Toteninsel (1893) van Arnold Böcklin
Het symbolisme was een toonaangevende stroming in de schilderkunst in de late 19de eeuw. De stroming kwam voort uit de filosofie en poëzie en was nauw verbonden met muziek. Kunstenaars wilden dromen en visioenen oproepen in plaats van de zichtbare werkelijkheid, als reactie op de groeiende industrialisering en het materialisme in Europa. Hun werken weerspiegelden gevoelens van angst en pessimisme, maar ook een verlangen naar spiritualiteit en mythologie.
 
Dit is de eerste tentoonstelling gewijd aan het symbolistische landschap in Europa. Circa 70 poëtische en suggestieve schilderijen van de natuur uit de periode 1880–1910 geven een nieuwe kijk op deze intrigerende stroming. In hun landschappen verbeeldden kunstenaars hun visie op de dood, dromen, oneindigheid en de kosmos, gevoelens van nationalisme of ideeën over de wetenschap en de moderne tijd.
 
Bron: vangoghmuseum.nl
Dreams of Nature
Van Gogh Museum tot 17 juni 2012

Het symbolisme kwam voort uit de filosofie en poëzie en was nauw verbonden met muziek. Zo liet Kandinsky zich inspireren door de muziek van Schönberg en schreef Rachmaninov een compositie bij Het dodeneiland van Böcklin. In de tentoonstelling kun je deze kruisbestuiving tussen de verschillende kunstdisciplines zelf ervaren door composities te beluisteren uit de tijd van het symbolisme.

vangoghmuseum.nl

film freak & font nerd

Mark Simonson : The Artist vs. The Lettering Artist

De DVD heeft een nieuw soort filmliefhebber in het leven geroepen en ik ben er één van. Met de afstandsbediening op de bank kan ik eindeloos fragmenten terugdraaien, beelden bevriezen of aftitelingen stopzetten. Hoeveel filmfreaks zouden er zijn die zich bezighouden met het lezen van voorpagina’s van kranten in films? Sinds je met de DVD stilstaande beelden zonder kwaliteitsverlies kunt krijgen, kun je de krant met het breaking news uit een jaren veertig film noir gaan lezen. Het ging voor het korte moment oorspronkelijk om de vette kop, maar toch is er voor de film een hele pagina in elkaar gedraaid. Het is leuk om deze eens te gaan bestuderen. Still forever. Op het web ben je nooit alleen en op internet zijn er genoeg plekken voor filmliefhebbers met een hobby. Zo kun je op de Internet Movie Cars Data Base eindeloos naar modellen zoeken die auto- en filmliefhebbers voor je gespot hebben. En op de Movie Title Stills Collection kan iedere fontfreak genieten van de typografische rijkdom van filmtitels.

notebook
Mark Simonson ontwierp in 2007 het font Kineskope. Het is geïnspireerd door het handgeschreven lettertype uit de Superman serie van Fleischer Brothers.

Grafisch vormgever en letterontwerper Mark Simonson is een font nerd met een fijne neus voor vintage type. Op zijn blog laat hij regelmatig zien welke lettertypen hij heeft opgeduikeld na het zien van een oude film, het lezen van een vintage magazine of brochure. In zijn laatste post The Artist vs. The Lettering Artist inventariseert hij de lettertypen die voor oscarwinnaar The Artist zijn gebruikt. The Artist citeert rijkelijk uit de zwijgende film en de typografie is daarom gebaseerd op art deco letters uit de jaren twintig.

marksimonson.com

het DNA en de naam van het monster

maandag gezien op Canvas: Hitler’s children (2010)

In eigen land zijn er documentaires gemaakt over kinderen van NSB’ers met als centrale vraag: “hoe is het om een kind te zijn van foute ouders?” Vaak kiezen de nakomelingen voor een van de uitersten. Ze breken volledig met hun ouders en vaak ook met de familie óf ze blijven de ouders verdedigen en keren zich vol wrok af van de maatschappij. Maar sommigen slagen erin om met hun belastende familienaam en zelfs met hun ouders in het reine te komen. De israëlische regisseur Chanoch Ze’evi maakte vorig jaar een documentaire over de afstammelingen van vijf monsters van het Derde Rijk: De achternichten van Hermann Goering en Heinrich Himmler, de kleinzoon van Rudolf Hoess, de dochter van Amon Goeth en de zoon van Hans Frank.

Hitler’s children (2011)

Het indrukwekkendste moment van de documentaire is het bezoek van Rainer Hoess aan Auschwitz. Hij bezoekt de villa waar zijn grootvader Rudolf Hoess als kampcommandant woonde en waar zijn vader opgegroeide. Op foto’s en Agfa filmopnames zie je zijn vader met zijn broertjes en zusjes spelen in een ommuurde idyllische tuin, terwijl daarbuiten de joden in de crematoria verbrand worden. De kinderen mochten de aardbeien uit de tuin alleen eten als ze eerst de as afspoelden. Rainer Hoess heeft in Auschwitz een ontmoeting met een groep Israëlische scholieren, die hem vragen mogen stellen. Hij wordt voorgesteld als de kleinzoon van de kampcommandant van Auschwitz. “Waarom bent u hier?” vraagt een mooi meisje hem met een vijandige blik. “Voelt u zich schuldig over de misdaden van uw grootvader?”, vraagt een ander. “Mijn familie is hier vermoord”, begint een meisje maar stikt in haar tranen.

Nikolas FrankOpvallend is dat de afstammelingen van de derde generatie en in de tweede lijn (achternichten Bettina Göering en Katrin Himmler) en ook kleinzoon Rainer Hoess zich beter verzoend hebben met hun afstamming dan Niklas Frank. De 73-jarige zoon van de gouverneur generaal van de bezette gebieden in Polen, rekende in 1987 met zijn vader af in zijn boek Der Vater: eine Abrechnung (Nederlandse titel: Vader, ik haat je) Hij wordt in de documentaire gevolgd tijdens de lezingen die hij geeft aan middelbare scholieren en volwassenen. We zien een eenzame en gekwelde man met een missie. Tijdens iedere lezing, leest hij een gedetailleerde beschrijving van de executie (ophanging) van zijn vader op 1 oktober 1946 in Neurenberg. In iedere lezing stelt hij zijn vader opnieuw terecht en knoopt hij hem op. Het vijfde gebod, eert uw vader en uw moeder, kan hij niet realiseren, verontschuldigt hij zich voor zijn publiek.

Voor Rainer Hoess is als kleinzoon de afstand groter, maar ook hij brak in 1984 definitief met zijn vader. Die groeide als kind op binnen de ommuurde tuin in Auschwitz en had geen schuld aan de misdaden van de grootvader. Maar Rainer kon zijn vader niet meer verdragen omdat hij zijn kinderen sloeg wanneer deze emoties toonden. In Auschwitz wordt Rainer omhelsd door een oude joodse man die het concentratiekamp overleefde. Hij huilt maar herstelt zich gedisciplineerd. Een loutering die je Niklas Frank ook van harte gunt.

Hitler’s children op het One Worl Festival [ oneworld.cz ]

opium voor het volk

vrijdagnacht gezien op Canvas: Good night and good luck (2005)

In het essay over Mark Rothko in The Power of Art geeft Simon Schama een treffende en humoristische beschrijving van het levensgevoel in het naoorlogse Amerika. Uit angst voor een nucleaire oorlog hadden de massamedia een roze wolk over de Verenigde Staten doen neerdalen.

1950's ads
de geïdealiseerde suburbia uit de Koude Oorlog (image credits: plan59.com )

Met de American Dream werd de Amerikanen een heldere blik op de werkelijkheid ontnomen. De apocalyptische paddenstoelwolken bleven achter de horizon en de ideologische oorlog tussen kapitalisme en communisme werd tussen de Martini´s in de koelkast gezet.

De schilders die de criticus Harold Rosenberg action painters had gedoopt, richtten hun pijlen op de laffe fletsheid van het naoorlogse Amerika, waar het leven volgens hen niet langer echt was, maar virtueel. Wat voor wereld zagen ze om zich heen? De Koude Oorlog en de oorlog in Korea, twee supermachten die elkaar in een dodelijke greep hielden; en in het eigen land paranoia en angst, communisten onder het bed, paddenstoelwolken met één druk op de knop. Dat was alleen te verdragen door struisvogelgedrag te verheffen tot een manier: de ideaalwereld van de suburb, geruite spencers en enkelsokjes; een Buick op de oprit en een vrouwen in de keuken die koekjes bakt en pleisters plakt; kleine Billy op de slagplaat en Susie met sproeten die hem op haar gele puntschoenen staat toe te juichen; vader gaat ’s ochtends naar het werk met een messcherp gestreken vouw in zijn broek en schuift ’s avonds zijn pantoffels aan voor een Martini; het hele gezin zo monter als Rex de blije labrador, tong uit de bek en overal voor in, en altijd, altijd op de achtergrond het blauwe flikkerlicht en de ingeblikte lach van de tv. Wat moest je anders, als grootmacht? Het was kiezen tussen zelfmedicatie of zelfmoord.
uit: The Power of Art van Simon Schama

Good night and good luckVrijdagavond keek ik naar Good night and good luck (2005), een van de beste Amerikaanse films van het afgelopen decennium en in 2006 had deze absoluut een oscar moeten winnen. Maar het bleef bij zes nominaties. Evenals de oscarwinnaar van dit jaar, The Artist, is Good night and good luck een period piece dat nauwkeurig een tijdsbeeld reconstrueert. De producer durfde het aan om production designer Jim Bissell zijn zin te geven en alles in zwart-wit te laten filmen. Net als bij The Artist werkt dit als een tijdmachine. We worden ondergedompeld in de jaren vijftig en maken een tijdreis door het hoofdkwartier van de CBS waar het, net als overal in die dagen, blauw stond van de sigarettenrook. Dat geeft een geweldige couleur locale aan deze stijlvolle zwart-witfilm. Clooney maakte zijn film met een klein budget van 7,5 miljoen dollar en alles werd in relatief korte tijd in de studio opgenomen. Good night and good luck duurt maar 93 minuten en dat is een prima lengte voor een film met veel dialogen. Deze worden enkele malen op een natuurlijke wijze onderbroken met een jazzy muzikaal intermezzo. En na drie lange monologen van hoofdrolspeler David Strathairn is de boodschap goed overgekomen.

MurrowHet begint in oktober 1958 met een speech van Edward R. Murrow, de presentator van het CBS-programma See it Now voor een conferentie van the Radio-Television News Directors Association and Foundation. Voordat hij gaat spreken, zien we helemaal in het begin van de film sfeerbeelden van het publiek, de vleesgeworden American Dream. Zelfvoldane mensen die beroepsmatig met hun levens verstrengeld zijn met de massamedia. Het nieuwe medium televisie wordt vooral gebruikt om het miljoenenpubliek in een roze wolk te houden terwijl de sponsors hun producten kunnen aanbieden. Edward R. Murrow geniet alom respect omdat hij in 1953 een persoonlijke strijd heeft gevoerd met senator Joseph McCarthy. Hij is een stoïcijnse man die tijdens zijn televisieboodschap altijd een sigaret in zijn linkerhand houdt en afsluit met de woorden Good night and good luck.

Als er over vijftig of honderd jaar nog historici bestaan, die ze archiefbeelden laten bekijken van de drie omroepen, dan zullen ze beelden zien in zwartwit en kleur, van decadentie, escapisme en vervreemding van de realiteit. We zijn tegenwoordig rijk, vet en zelfingenomen. We zijn allergisch voor onaangename informatie. Dat blijkt uit onze massamedia. Als we op onze dikke bonussen blijven zitten en niet inzien dat televisie gebruikt wordt om ons te verstrooien, misleiden, amuseren en isoleren, zullen de financiers, kijkers en werknemers van de televisie te laat een heel ander plaatje zien.
But unless we get up off our fat surpluses, and recognize that television, in the main, is being use to distract, delude, amuse, and insulate us, then television and those who finance it, those who look at it, and those who work at it, may see a totally different picture, too late.

Edward R. Murrow

Nadat de film met deze speech begonnen is, volgt een lange flash back en gaan we terug naar 1953 wanneer de communistenjacht in volle gang is en de media onder druk staan. McCarthy is een grootinquisiteur geworden die vaak zonder enig bewijs mensen laat aanklagen als communist en dus als staatsgevaarlijk. De vrijheid staat in Amerika op het spel. Weinigen zijn zich daar zo van bewust als Edward R. Murrow. In zijn tv-column See it Now bekritiseert hij de dolle jacht op communisten en met zijn invloedrijke programma krijgt hij de machtige senator persoonlijk tegen zich. Hij wordt nu beschuldigd van communistische activiteiten. Voor de grote baas van CBS wordt het nu een probleem, want de meeste sponsors willen rust in de tent en het volk zijn opium geven. Na een lange flashback eindigt de film met de speech uit het begin :

Ik zei dat we zelf onze geschiedenis schrijven. Als we zo voortdoen zal de geschiedenis zich wreken en zullen we er ooit voor boeten. Af en toe mogen ideeën en informatie op de eerste plaats komen. Laten we dromen dat Ed Sullivan op de zondagavond zijn slot afstaat aan een diepgaand programma over ons onderwijs. En dat Steve Allen enkele weken later plaats inruimt voor een scherpe analyse van ons Midden-Oostenbeleid. Zal dat het imago van onze sponsors schaden? Zullen de aandeelhouders woedend zijn? Of begrijpen een paar miljoen mensen dan meer over thema’s die de toekomst van dit land en van de omroepen bepalen? Wie zegt dat het publiek hiervoor te onverschillig en te zelfgenoegzaam is, antwoord ik: volgens één journalist is er genoeg bewijs voor het tegendeel. Maar wat hebben ze te verliezen? Als ze gelijk hebben en dit toestel alleen dient om te entertainen, dan flikkert de beeldbuis nu en zullen we zien dat de strijd vergeefs was. Dit toestel kan ons iets leren. Het kan veel verhelderen en ons inspireren. Maar alleen op voorwaarde dat de mensen dat ook willen. Anders zijn het maar kabeltjes in een kastje. Good evening and good luck!
This instrument can teach, it can illuminate; yes, and it can even inspire. But it can do so only to the extent that humans are determined to use it to those ends. Otherwise it is merely wires and lights in a box. Good night, and good luck.

Edward R. Murrow

Halverwege zit nog een lange monoloog van Murrow. De boodschap is daardoor niet te ontwijken. Op slimme wijze is het taboe doorbroken dat kwaliteitsfilms nooit te prekerig een boodschap mogen verkondigen. In een period piece dat zich afspeelt in de jaren vijftig horen spruitjeslucht, sigarettenrook en een waarschuwend vingertje. George Clooney maakte deze film juist omdat de massamedia dat laatste in de 21e eeuw nog altijd hard nodig hebben.

Good night and good luck